Lexipedia

131.226

Constituziun dal chantun Grischun dals 18 da matg 2003/14 da settember 2003 (versiun dals 20 da settember 2023)

Rumantsch è ina lingua naziunala, ma ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun, numnadamain en la correspundenza cun persunas da lingua rumantscha. La translaziun d’in decret federal serva a l’infurmaziun, n’ha dentant nagina validitad legala.

Nus, il pievel dal chantun Grischun,

conscients da nossa responsabladad avant Dieu sco er envers ils conumans e la natira,

cun l’intenziun da proteger la libertad, la pasch e la dignitad umana, da garantir la democrazia ed il stadi da dretg, da promover la prosperitad e la giustia sociala e da mantegnair in ambient intact per las generaziuns futuras,

cun l’intenziun da promover la trilinguitad e la varietad culturala e da mantegnair quellas sco part da l’ierta istorica,

ans dain la sequenta constituziun:

I. Disposiziuns generalas e princips da l’agir dal stadi

Il chantun Grischun

Art. 1

Il chantun Grischun è in stadi da dretg liberal, democratic e social.

Relaziuns cun la confederaziun, cun ils chantuns e cun l’exteriur

Art. 2

Il chantun Grischun è in chantun autonom da la confederaziun svizra.

El sustegna la confederaziun en l’adempliment da sias incumbensas.

El collavura cun auters chantuns e cun l’exteriur vischin.

El promova la communicaziun ed il barat tranter las parts dal pajais e las cuminanzas linguisticas da la Svizra.

Linguas

Art. 3

Il tudestg, il rumantsch ed il talian èn las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun.

Il chantun e las vischnancas sustegnan e prendan las mesiras necessarias per mantegnair e per promover la lingua rumantscha e taliana. Els promovan la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.

Las vischnancas determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola, e quai en il rom da lur cumpetenza ed en cooperaziun cun il chantun. En quest connex respectan ellas la cumposiziun linguistica usitada e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas. 1

Separaziun e limitaziun da las pussanzas

Art. 4

La structura dal stadi e l’applicaziun da la pussanza statala sa basan sin ils princips da la separaziun e da la limitaziun da las pussanzas.

Las autoritads coopereschan en il rom da lur cumpetenzas per ademplir las finamiras dal stadi.

Stadi da dretg

Art. 5

La basa ed il cunfin da l’agir dal stadi è il dretg.

L’agir dal stadi sto succeder en l’interess public e sto esser commensurà.

Las autoritads e las persunas privatas ageschan en buna fai.

Responsabladad individuala e sociala

Art. 6

Mintga persuna porta responsabladad per sasez e conresponsabladad per la cuminanza e per il mantegniment da la basa da viver.

II. Dretgs fundamentals e finamiras socialas

Dretgs fundamentals e finamiras socialas

Art. 7

Ils dretgs fundamentals e las finamiras socialas èn garantids en il rom da la constituziun federala 2 e da las cunvegnas internaziunalas impegnativas per la Svizra.

Garanzias da procedura e protecziun legala

Art. 8

Las garanzias da procedura e la protecziun legala èn garantidas en il rom da la constituziun federala 3 e da las cunvegnas internaziunalas impegnativas per la Svizra.

III. Dretgs politics

1. En general

Dretg da votar e d’eleger

Art. 9

Il dretg da votar e d’eleger han tut las burgaisas svizras e tut ils burgais svizzers che han cumplenì il 18avel onn e ch’abitan en il chantun.

Exclusas dal dretg da votar e d’eleger èn persunas che stattan sut assistenza cumplessiva u che vegnan represchentadas tras ina persuna che ha l’incumbensa d’avair quità dad ellas pervia d’incapacitad permanenta da giuditgar. 4

La lescha regla il dretg da votar e d’eleger da las Svizras e dals Svizzers a l’exteriur en chaussas chantunalas.

A norma dal dretg communal pon las vischnancas conceder a las Svizras ed als Svizzers a l’exteriur respectivamain a las estras ed als esters il dretg da votar sco er il dretg d’eleger activ e passiv en chaussas communalas.

Princips d’elecziun e da votaziun

Art. 10

Il dretg d’eleger e da votar general, egual, liber, direct e secret è garantì. Resalvadas restan votaziuns cun tegnair si il maun en radunanzas communalas. 5

Ils projects da votaziun duain esser simpels ed enclegentaivels. I sto vegnir garantida ina furmaziun ed ina manifestaziun nunfalsifitgada da la voluntad.

Cumpetenzas electoralas

Art. 11

Las persunas cun dretg da votar elegian:

  1. las commembras ed ils commembers dal cussegl grond sco er lur suppleantas e suppleants;
  2. las commembras ed ils commembers da la regenza;
  3. las commembras grischunas ed ils commembers grischuns dal cussegl naziunal e dal cussegl dals chantuns;
  4. 6 las commembras ed ils commembers da las dretgiras regiunalas;
  5. 5. e 6.7 …
  6. las commembras ed ils commembers da las autoritads communalas a norma da la legislaziun;
  7. ulteriuras autoritads, titularas e titulars d’in uffizi a norma da la legislaziun.

2. Iniziativa dal pievel

Object

Art. 12

4000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender cun ina iniziativa ina revisiun totala u parziala da la constituziun chantunala.

3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon pretender cun ina iniziativa:

  1. da relaschar, da midar u d’abolir ina lescha u in conclus suttamess tenor la constituziun a la votaziun dal pievel;
  2. d’inoltrar ina iniziativa dals chantuns a l’assamblea federala.

Furma

Art. 13

Ina iniziativa po vegnir inoltrada sco proposta generala u sco sboz elavurà.

Ina iniziativa per ina revisiun totala da la constituziun chantunala u per l’elavuraziun d’in conclus dastga vegnir inoltrada mo sco proposta generala.

Nunvalaivladad

Art. 14

Ina iniziativa è totalmain u parzialmain nunvalaivla, sch’ella:

  1. na mantegna betg l’unitad da la furma u da la materia;
  2. stat evidentamain en cuntradicziun cun il dretg surordinà;
  3. n’è betg realisabla;
  4. prevesa ina retroactivitad che na correspunda betg als princips dal stadi da dretg.

Ella po vegnir declerada per parzialmain nunvalaivla, sche la voluntad da las iniziantas e dals iniziants na vegn betg sfalsifitgada tras quai e sch’ina unitad raschunaivla resorta dal project.

Davart la nunvalaivladad decida il Cussegl grond. Cunter questa decisiun po vegnir recurrì tar la Dretgira superiura. 8

Procedura

Art. 15

Ina iniziativa dal pievel ed in sboz elavurà che sa basa sin ina proposta generala ston vegnir suttamess al pievel per la votaziun entaifer dus onns dapi l’inoltraziun u vegnir suttamess al referendum facultativ. Il termin po vegnir prolungà dal cussegl grond per sis mais.

Il cussegl grond po confruntar mintga iniziativa cun ina cuntraproposta.

Las votaziuns davart l’iniziativa e davart la cuntraproposta han lieu il medem mument.

3. Referendum

Referendum obligatoric

Art. 16

A la votaziun dal pievel vegnan suttamess:

  1. midadas da la constituziun chantunala;
  2. la conclusiun, midada u visada da contracts interchantunals ed internaziunals cun in cuntegn che mida la constituziun;
  3. iniziativas dal pievel che na vegnan betg acceptadas dal cussegl grond u las qualas el confrunta cun ina cuntraproposta;
  4. conclus dal cussegl grond davart novas expensas singulas che surpassan 10 milliuns francs e davart novas expensas regularas annualas che surpassan 1 milliun francs;
  5. conclus dal cussegl grond davart dumondas da princip tenor l’artitgel 19 alinea 1;
  6. 9 …

Referendum facultativ

Art. 17

Sche 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pretendan il referendum facultativ, vegnan suttamess a la votaziun dal pievel:

  1. il decret, la midada u l’aboliziun da leschas;
  2. la conclusiun, la midada u la visada da contracts interchantunals ed internaziunals cun in cuntegn che mida la lescha;
  3. conclus dal cussegl grond davart novas expensas singulas tranter 1 milliun francs e 10 milliuns francs sco er davart novas expensas regularas annualas tranter 300 000 francs ed 1 milliun francs.

Il cussegl grond po suttametter al referendum facultativ conclus che pertutgan sia cumpetenza definitiva. Conclus davart il pe da taglia, davart il preventiv e davart il quint dal stadi sco er affars da giustia ed elecziuns na pon betg vegnir suttamess al referendum.

La dumonda per exequir la votaziun dal pievel sto vegnir fatga entaifer 90 dis suenter la publicaziun uffiziala dal conclus.

Dretg d’urgenza

Art. 18

Leschas che na supportan betg in retard da lur entrada en vigur, pon vegnir messas en vigur immediatamain, sch’il cussegl grond concluda l’urgenza cun ina maioritad da dus terzs da las commembras e dals commembers.

Ellas èn suttamessas al referendum facultativ posteriur.

Dumondas da princip e variantas

Art. 19

Il cussegl grond po concluder votaziuns dal pievel davart dumondas da princip.

El po proponer ina varianta per in project suttamess al referendum obligatoric u facultativ.

Sch’i dat ina votaziun dal pievel, è da suttametter ultra dal project principal er la varianta a las persunas cun dretg da votar. Sch’i na dat betg ina votaziun dal pievel, scroda la varianta.

4. Partidas politicas

Posiziun

Art. 20

Las partidas politicas coopereschan en il process da la furmaziun da l’opiniun e da la voluntad.

Ellas pon vegnir sustegnidas dal chantun, premess che lur finamiras e che lur organisaziun correspundian als princips democratics ed als princips dal stadi da dretg.

IV. Autoritads chantunalas10

1. En general

Elegibladad

Art. 21

En las autoritads chantunalas sco er en il Cussegl dals chantuns èn elegiblas las persunas cun dretg da votar en il chantun. La lescha po prevair che la premissa d’elegibladad stoppia esser ademplida pir il mument da l’entrada en uffizi. 11

Per las commembras ed ils commembers da las autoritads giudizialas po la lescha desister da la necessitad da domicil sco premissa d’elegibladad. 12

Ulteriuras premissas d’elegibladad per las commembras ed ils commembers d’autoritads chantunalas sco er las cundiziuns d’engaschament dal persunal chantunal vegnan regladas en la lescha. 13

La lescha regla la suspensiun da l’uffizi e la destituziun da l’uffizi da las commembras e dals commembers d’autoritads chantunalas. 14

Incumpa-tibilitads

Art. 22

Nagin na po appartegnair a sia autoritad chantunala da meds legals u a sia autoritad directa da surveglianza. La lescha po prevair excepziuns. 15

Commembras e commembers da la regenza e da las autoritads giudizialas sco er il persunal chantunal en uffizi cumplain e principal na pon betg appartegnair al cussegl grond.

Derschadras e derschaders na pon betg appartegnair a la Regenza. 16

Las commembras ed ils commembers da la Regenza sco er las commembras ed ils commembers da las autoritads giudizialas, che lavuran en in pensum cumplain, na pon betg appartegnair a l’Assamblea federala u al Tribunal federal. 17

La lescha regla ulteriurs cas d’incumpatibilitad d’uffizis e d’incumbensas, l’exclusiun da parentas e da parents sco er las excepziuns.

Perioda d’uffizi

Art. 23

La perioda d’uffizi dal Cussegl grond, da la Regenza, da las commembras e dals commembers ordinaris da las autoritads giudizialas sco er da las commembras e dals commembers dal Cussegl dals chantuns munta a quatter onns. 18

Immunitad

Art. 24

Las commembras ed ils commembers dal cussegl grond e da la regenza na pon betg vegnir fatgs giuridicamain responsabels per lur remartgas en il cussegl grond ed en sias cumissiuns.

La lescha po prevair ulteriuras furmas d’immunitad ed extender quella sin ulteriuras persunas.

Infurmaziun

Art. 25

Las autoritads e las dretgiras infurmeschan regularmain la publicitad davart lur activitad.

Responsabladad dal stadi

Art. 26

Il chantun, las regiuns e las vischnancas sco er las ulteriuras corporaziuns da dretg public ed ils instituts autonoms stattan buns, independentamain da la culpa, per donns che lur organs e che las persunas ch’èn en lur servetsch han chaschunà illegalmain exequind lur activitads da servetsch. 19

La lescha po prevair excepziuns sco er ina responsabladad da duaivladad per donns chaschunads tras in agir legal.

2. Il cussegl grond

A. Organisaziun

Cumposiziun ed elecziun
Art. 27

Il cussegl grond sa cumpona da 120 commembras e commembers.

L’elecziun succeda tenor la procedura electorala da proporz. La lescha po prevair quorums minimals ed ina cundiziun da maiorz. 20

Il chantun è dividì en maximalmain 39 circuls electorals. La lescha regla, a tge circul electoral che las vischnancas appartegnan, sco er las consequenzas da fusiuns da vischnancas per il dumber dals circuls electorals. 21

Ils mandats vegnan repartids sin ils circuls electorals correspundentamain a lur populaziun svizra.

La lescha regla la suppleanza.

Posiziun da las commembras e dals commembers dal cussegl grond
Art. 28

Las commembras ed ils commembers dal cussegl grond discutan e voteschan senza instrucziuns.

Cun resalva dal secret professiunal ston ellas ed els preschentar publicamain lur relaziuns cun gruppas d’interess.

Envers l’administraziun han els ils dretgs spezials d’infurmaziun e d’invista, fixads en la lescha.

Publicitad da las sesidas
Art. 29

Las sesidas dal cussegl grond èn per regla publicas.

B. Incumbensas

Princip
Art. 30

Il cussegl grond pratitgescha, cun resalva dals dretgs dal pievel, la pussanza suprema. El è l’autoritad legislativa e l’instanza da surveglianza suprema dal chantun.

Legislaziun
Art. 31

Tut las disposiziuns impurtantas ston vegnir relaschadas dal cussegl grond en furma da lescha.

Disposiziuns impurtantas èn spezialmain quellas, per las qualas la constituziun prevesa la lescha sco er talas concernent:

  1. l’intent e la dimensiun da restricziuns dals dretgs fundamentals;
  2. il circul da las contribuentas e dals contribuents, l’object e la basa da calculaziun da las taxas, uschenavant che quellas n’èn betg da natira irrelevanta;
  3. l’intent, il cuntegn e la dimensiun da prestaziuns statalas impurtantas;
  4. ils princips da la repartiziun da las incumbensas tranter il chantun e las vischnancas;
  5. 22 ils princips da l’organisaziun e da las incumbensas da las autoritads chantunalas;
  6. il gener e la dimensiun dal transferiment d’incumbensas suveranas e d’autras incumbensas publicas impurtantas a purtadras ed a purtaders ordaifer l’administraziun chantunala.

La valaivladad da las leschas po vegnir limitada. Avant che prolungar sto vegnir examinada l’efficacitad da las leschas.

Ulteriuras cumpetenzas legislativas
Art. 32

Uschenavant che la furma da la lescha n’è betg prescritta, po il cussegl grond relaschar ordinaziuns, sch’el vegn autorisà explicitamain da la lescha da far quai.

El approva ils contracts interchantunals ed internaziunals, uschenavant che la regenza n’è betg autorisada suletta da concluder els.

Il cussegl grond sto vegnir participà en furma adattada a la preparaziun da contracts interchantunals ed internaziunals impurtants.

Surveglianza e surveglianza suprema
Art. 33

Il Cussegl grond ha la surveglianza da la Regenza sco er da la Dretgira superiura e da la Dretgira da giustia. 23

El è responsabel per la surveglianza suprema da l’administraziun, dals ulteriurs secturs da la giurisdicziun sco er d’autras purtadras e d’auters purtaders d’incumbensas publicas.

Planisaziun
Art. 34

Il cussegl grond relascha las finamiras e las directivas politicas surordinadas.

El tracta il program da la regenza, il plan da finanzas ed ulteriuras planisaziuns politicas fundamentalas da la regenza.

Finanzas
Art. 35

Resguardond il plan da finanzas fixescha il cussegl grond il preventiv ed approva il quint dal stadi. La lescha po prevair excepziuns. 24

El fixescha l’autezza da las taglias a norma da la legislaziun fiscala.

El concluda definitivamain davart novas expensas singulas fin ad 1 milliun francs e davart novas expensas regularas annualas fin a 300 000 francs.

Elecziuns
Art. 36

Il cussegl grond elegia:

  1. ses organs e sias cumissiuns;
  2. il presidi da la regenza;
  3. 25 las commembras ed ils commembers da la Dretgira superiura e da la Dretgira da giustia;
  4. ulteriuras titularas ed ulteriurs titulars d’in uffizi a norma da la legislaziun.
Grazia
Art. 37

Il cussegl grond decida davart dumondas da grazia. La lescha po delegar a la regenza la decisiun davart dumondas da grazia.

3. La regenza

A. Organisaziun

Cumposiziun
Art. 38

La regenza sa cumpona da tschintg commembras e commembers.

Ella prenda e represchenta ses conclus sco autoritad collegiala.

Elecziun
Art. 39

L’elecziun da la regenza succeda tenor la procedura electorala da maiorz.

Il territori dal chantun furma il circul electoral.

Ina reelecziun è permessa duas giadas.

Presidi
Art. 40

Il cussegl grond elegia or dal ravugl da la regenza la presidenta u il president sco er la vicepresidenta u il vicepresident per ina perioda d’uffizi d’in onn.

Occupaziun accessorica e represchentanza d’interess
Art. 41

A las commembras ed als commembers da la regenza è scumandada tutta occupaziun accessorica.

La represchentanza dal chantun en organs d’interpresas u d’organisaziuns, a las qualas il chantun è participà u las qualas el sustegna, è permessa cun il consentiment da la regenza. La lescha po prevair ulteriuras excepziuns.

B. Incumbensas

Incumbensas da la regenza
Art. 42

La regenza planisescha, fixescha e coordinescha las finamiras ed ils meds da l’agir dal stadi cun resalva da las cumpetenzas da las persunas cun dretg da votar e dal cussegl grond.

Ella fa regularmain in program da la regenza.

Ella exequescha las leschas e las ordinaziuns sco er ils conclus dal cussegl grond.

Ella represchenta il chantun vers l’intern e vers l’extern.

Direcziun da l’administraziun
Art. 43

La regenza dirigia l’administraziun chantunala.

Ella procura per l’activitad legala ed efficazia da l’administraziun e fixescha l’organisaziun da quella en il rom dal dretg chantunal.

Cooperaziun en il cussegl grond
Art. 44

La regenza prepara las fatschentas dal cussegl grond, uschenavant che quel na las elavura betg independentamain.

Ella preschenta al cussegl grond sbozs per midadas da la constituziun, da leschas, d’ordinaziuns e da conclus.

Las commembras ed ils commembers da la regenza sa participeschan en funcziun consultativa a las sesidas dal cussegl grond e pon far propostas.

Legiferaziun
Art. 45

La regenza relascha disposiziuns main impurtantas en furma d’ordinaziun.

Ella è cumpetenta da negoziar contracts interchantunals ed internaziunals; sche quels pertutgan sia cumpetenza d’ordinaziun, è ella er cumpetenta da concluder tals.

Finanzas
Art. 46

La regenza fa il plan da finanzas e deliberescha il preventiv sco er il quint dal stadi per mauns dal cussegl grond.

Ulteriuras incumbensas
Art. 47

Ulteriuras incumbensas da la regenza èn spezialmain:

  1. il contact cun la confederaziun e cun ils auters chantuns sco er cun l’exteriur vischin, resguardond eventualas posiziuns dal cussegl grond;
  2. elecziuns, uschenavant che quellas n’èn betg vegnidas surdadas ad auters organs;
  3. il rapport annual davart l’activitad da la regenza e da l’administraziun per mauns dal cussegl grond;
  4. il mantegniment da l’urden public e da la segirezza publica;
  5. la surveglianza da corporaziuns da dretg public sco er d’autras purtadras e d’auters purtaders d’incumbensas publicas dal chantun.
Situaziuns extraordinarias
Art. 48

La regenza po relaschar ordinaziuns u prender conclus senza ina basa legala per far frunt a disturbis gravants ch’èn succedids u che smanatschan directamain la segirezza publica sco er per far frunt a crisas socialas.

Talas ordinaziuns e tals conclus ston vegnir approvads dal cussegl grond e scrodan il pli tard in onn suenter l’entrada en vigur.

C. Administraziun

Departaments e chanzlia chantunala
Art. 49

L’administraziun chantunala vegn dividida en departaments tenor secturs da gestiun. La regenza regla ils champs d’incumbensa dals departaments en in’ordinaziun.

La chanzlia chantunala è il post general da stab, da coordinaziun e da colliaziun dal cussegl grond, da la regenza e da l’administraziun.

Ulteriuras purtadras ed ulteriurs purtaders d’incumbensas publicas
Art. 50

Il chantun po delegar l’adempliment d’incumbensas publicas a purtadras ed a purtaders ordaifer l’administraziun chantunala.

Ina surveglianza suffizienta, ina cooperaziun commensurada dal Cussegl grond e la protecziun legala ston esser garantidas. 26

Uschenavant che la furma da la lescha n’è betg prescritta, pon instituts autonoms dal dretg public chantunal relaschar ordinaziuns, sch’els vegnan autorisads explicitamain da la lescha da far quai. 27

4. Autoritads giudizialas28

Independenza ed imparzialitad

Art. 51

L’independenza e l’imparzialitad da las autoritads giudizialas èn garantidas. En lur giurisdicziun èn las autoritads giudizialas obligadas mo al dretg. 29

L’administraziun giudiziala è, cun resalva da las cumpetenzas dal Cussegl grond, chaussa da las autoritads giudizialas. 30

e 4 … 31

Finanzas, cooperaziun en il cussegl grond e legislaziun

Art. 51a32

La Dretgira superiura suttametta al Cussegl grond il sboz per il preventiv sco er il quint ed il rapport da gestiun per l’approvaziun. 33

Ella po sa drizzar al Cussegl grond per proponer midadas constituziunalas e midadas da lescha che pertutgan l’administraziun giudiziala. 34

La presidenta u il president da la Dretgira superiura prenda part da las sesidas dal Cussegl grond davart il preventiv, davart il quint e davart il rapport da gestiun sco er davart ils projects legislativs proponids da la Dretgira superiura. Ella u el ha vusch consultativa e po far propostas. 35

Uschenavant che la furma da la lescha n’è betg prescritta, pon las dretgiras relaschar ordinaziuns en il sectur da l’administraziun giudiziala, sch’ellas vegnan autorisadas explicitamain tras la lescha da far quai. 36

Surveglianza da la giustia

Art. 52

La Dretgira superiura ha la surveglianza da la giurisdicziun civila, penala ed administrativa, uschenavant che quella è chaussa da las autoritads giudizialas. A la Dretgira superiura pon vegnir attribuidas tras la lescha ulteriuras incumbensas da surveglianza. 37

Il Cussegl grond ha la surveglianza da la Dretgira superiura e da la Dretgira da giustia sco er la surveglianza suprema da las autoritads che vegnan survegliadas da la Dretgira superiura. 38

La surveglianza e la surveglianza suprema da las autoritads giudizialas sa restrenschan a l’administraziun giudiziala. 39

Publicitad da las tractativas giudizialas

Art. 53

Las tractativas da las partidas davant dretgira èn publicas cun resalva da las excepziuns tenor la lescha.

Giurisdicziun civila e penala

Art. 54

La giurisdicziun civila e penala vegn exequida da:

  1. 40 la Dretgira superiura;
  2. 41 las dretgiras regiunalas sco dretgiras chantunalas inferiuras;
  3. 42 …
  4. 43 la Dretgira chantunala da mesiras repressivas;
  5. 44 las autoritads da mediaziun.

Giurisdicziun constituziunala ed administrativa

Art. 55

La giurisdicziun administrativa vegn exequida da:

  1. la Dretgira superiura;
  2. la Dretgira da giustia;
  3. ulteriuras dretgiras administrativas spezialas.45

La Dretgira superiura giuditgescha sco dretgira constituziunala:46

  1. recurs pervia da violaziun da dretgs constituziunals e politics sco er dal princip da la precedenza dal dretg surordinà;
  2. 47 recurs pervia da violaziun da l’autonomia da las vischnancas e d’autras corporaziuns da dretg public sco er da las baselgias chantunalas.48

En la procedura dal dretg constituziunal pon leschas ed ordinaziuns vegnir contestadas directamain sco er vegnir examinadas en il cas d’applicaziun.

Ulteriuras autoritads giudizialas sco er autoritads extragiudizialas

Art. 56

Tras la lescha pon vegnir instituidas ulteriuras autoritads giudizialas sco er extragiudizialas.

5. Diever dals dretgs da cooperaziun en la confederaziun

Cussegl dals chantuns

Art. 57

Las elecziuns dal cussegl dals chantuns succedan tenor la procedura electorala da maiorz. Ellas han lieu il medem mument sco las elecziuns en il cussegl naziunal.

Il territori dal chantun furma il circul electoral.

Referendum chantunal

Art. 58

Il cussegl grond u la regenza pon pretender, en num dal chantun, che leschas federalas, conclus federals sco er contracts internaziunals vegnian suttamess al pievel per la votaziun.

Iniziativa dals chantuns

Art. 59

Il cussegl grond u la regenza pon inoltrar, en num dal chantun, ina iniziativa dals chantuns a l’assamblea federala.

L’inoltraziun d’ina iniziativa dals chantuns po er vegnir pretendida cun ina iniziativa dal pievel.

V. Structuraziun dal chantun

1. Vischnancas e collavuraziun intercommunala

A. Geners da vischnancas

Vischnancas politicas
Art. 60

Las vischnancas politicas èn corporaziuns dal dretg public chantunal cun atgna persunalitad giuridica. Ellas sa cumponan da la totalitad da las persunas cun domicil en il territori communal.

Ellas èn responsablas per tut ils fatgs locals che na cumpetan betg a las vischnancas burgaisas.

Vischnancas burgaisas
Art. 61

Las vischnancas burgaisas sa cumponan da las burgaisas communalas e dals burgais communals cun domicil en la vischnanca.

Il status giuridic, las incumbensas e l’organisaziun da las vischnancas burgaisas sco er la fusiun cun las vischnancas politicas sa drizzan tenor la lescha.

B. Collavuraziun intercommunala e fusiun da vischnancas

Collavuraziun intercommunala
Art. 62

Per ademplir lur incumbensas pon las vischnancas collavurar cun autras vischnancas u organisaziuns. La lescha prevesa che vischnancas pon vegnir obligadas da collavurar.

La lescha regla la collavuraziun intercommunala sco er la delegaziun d’incumbensas e garantescha ils dretgs politics da cundecisiun.

Fusiun
Art. 63

La fusiun da vischnancas vegn reglada da la lescha.

Promoziun da la collavuraziun intercommunala e da fusiuns
Art. 64

Il chantun promova la collavuraziun intercommunala e la fusiun da vischnancas per garantir che lur incumbensas vegnian ademplidas a moda cunvegnenta ed economica.

C. Posiziun ed organisaziun

Autonomia communala
Art. 65

L’autonomia da las vischnancas è garantida. Sia dimensiun vegn determinada dal dretg chantunal.

Las vischnancas èn spezialmain autorisadas da determinar lur organisaziun, d’instituir lur autoritads e lur administraziun sco er d’ordinar independentamain lur fatgs finanzials.

Organs
Art. 66

Ils organs obligatorics da las vischnancas politicas èn:

  1. la totalitad da las persunas cun dretg da votar ch’exerciteschan lur dretgs politics a la radunanza communala u a l’urna;
  2. la suprastanza communala;
  3. ulteriuras autoritads a norma da la legislaziun.

Las vischnancas pon remplazzar u cumplettar la radunanza communala cun in parlament communal.

Surveglianza
Art. 67

La regenza ha la surveglianza da las vischnancas sco er da las purtadras e dals purtaders da la collavuraziun intercommunala.

La surveglianza sa restrenscha sin la controlla giuridica, uschenavant che la lescha na dispona betg autramain.

En cas d’abus gravants po ina vischnanca vegnir messa sut curatella.

2. Regiuns49

A. Divisiun dal territori chantunal

Regiuns
Art. 6850

Il chantun è dividì en las suandantas regiuns:

  1. 1. Alvra;
  2. 2. Bernina;
  3. 3. Engiadina Bassa/Val Müstair;
  4. 4. Plaun;
  5. 5. Landquart;
  6. 6. Malögia;
  7. 7. Moesa;
  8. 8. Plessur;
  9. 9. Partenz/Tavau;
  10. 10. Surselva;
  11. 11. Viamala.

La lescha regla, a tge regiun che las vischnancas appartegnan.

Art. 6951

B. Posiziun giuridica ed incumbensas

Art. 7052
Art. 7153 Regiuns

Las regiuns èn corporaziuns dal dretg public chantunal ed adempleschan unicamain las incumbensas che las vegnan delegadas dal chantun u da las vischnancas.

L’organisaziun da las regiuns sco er ils dretgs politics sa drizzan tenor la lescha.

Las regiuns furman ils circuls da dretgira per las dretgiras regiunalas.

Art. 7254

C. Organisaziun e surveglianza

Art. 7355
Surveglianza
Art. 7456

En il rom dal dretg chantunal exequescha la regenza la surveglianza da las regiuns. Da questa surveglianza è exceptada la surveglianza da la giustia.

En il sectur d’incumbensas delegadas da las vischnancas a las regiuns sa restrenscha la surveglianza a la controlla giuridica, uschenavant che la lescha na dispona betg autramain.

VI. Incumbensas publicas

1. En general

Princips

Art. 75

Il chantun e las vischnancas promovan il bainstar e la segirezza sociala da la populaziun, da la famiglia e da las singulas persunas.

Els s’engaschan per l’egualitad da las schanzas per tuts, spezialmain per l’egualitad da dunna ed um.

Els sustegnan l’iniziativa privata cun bunas cundiziuns da basa.

Cun ademplir incumbensas publicas sto vegnir schanegiada la basa da viver natirala.

Cumpetenza e collavuraziun

Art. 76

Il chantun e las vischnancas adempleschan incumbensas ch’èn d’interess public, uschenavant che la purschida privata na tanscha betg. Las incumbensas sa drizzan tenor la constituziun e tenor las leschas.

Il chantun, las regiuns e las vischnancas coopereschan per ademplir las incumbensas publicas. Tenor pussaivladad duai vegnir cuntanschida la collavuraziun cun persunas privatas. 57

Adempliment decentral da las incumbensas

Art. 77

Il chantun ademplescha incumbensas publicas a moda decentrala, oravant tut sch’il gener da l’incumbensa, il diever economic dals meds u l’adempliment efficazi da las incumbensas permettan quai.

Examinaziun da las incumbensas

Art. 78

La necessitad, l’efficacitad e la finanziaziun da las incumbensas publicas ston vegnir examinadas periodicamain.

2. Garanzia da l’urden public

Urden public e segirezza

Art. 79

Il chantun e las vischnancas garanteschan l’urden public e la segirezza.

Els prendan mesiras per proteger la populaziun da catastrofas e per mantegnair las funcziuns impurtantas dal stadi en situaziuns d’urgenza.

3. Planisaziun dal territori, ambient, energia, traffic e telecommunicaziun

Planisaziun dal territori

Art. 80

Il chantun e las vischnancas prendan en mira ina utilisaziun ed in svilup cunvegnent, economic, coordinà e persistent dal territori chantunal. En quest connex resguardan els ils basegns dals umans e da l’ambient sco er l’urbanisaziun decentrala.

Protecziun da l’ambient sco er protecziun da la natira e da la patria

Art. 81

Il chantun regla l’execuziun dal dretg federal davart la protecziun da l’uman e da ses ambient natiral cunter effects nuschaivels e mulestus. Ils custs per evitar e per eliminar tals eveniments portan las chaschunadras ed ils chaschunaders.

Il chantun e las vischnancas procuran per il mantegniment e per la protecziun da la fauna e da la flora sco er da lur spazis da viver.

Els prendan mesiras per mantegnair e per proteger cuntradas e maletgs da vitgs, lieus istorics sco er objects natirals e bains culturals da valur.

Infrastructura

Art. 82

Il chantun e las vischnancas procuran per in provediment commensurà dal territori chantunal cun aua e cun energia, cun colliaziuns da traffic sco er cun telecommunicaziun.

Els promovan in provediment segir, suffizient ed ecologic cun energia, il consum spargnus e raziunal da quella sco er l’utilisaziun da las energias regenerablas.

Els procuran per in urden da traffic confurm al basegn, ecologic ed economic e promovan il traffic public.

Il chantun promova la collavuraziun intercommunala e regiunala e garantescha la gulivaziun da finanzas.

Auas

Art. 83

Il chantun ha la surveglianza da las auas publicas e privatas. El regla l’utilisaziun da l’aua sco er da la forza idraulica.

La suveranitad da las auas publicas appartegna a las vischnancas.

Participaziuns ad ovras electricas a charvun

Art. 83a58

Il chantun na sa participescha betg ad interpresas che fan investiziuns en ovras electricas a charvun. En il rom da sias pussaivladads giuridicas e politicas procura el che las interpresas cun participaziun dal chantun desistian da far investiziuns en ovras electricas a charvun.

4. Economia

Politica economica

Art. 84

Il chantun e las vischnancas creeschan bunas cundiziuns da basa per ina economia productiva e persistenta. Els fan ina promoziun activa da l’economia.

Els promovan las stentas da l’economia en vista a la creaziun ed al mantegniment da plazzas da lavur.

Els sustegnan mesiras per la rescolaziun professiunala, per la furmaziun supplementara e per la reintegraziun sco er per la cumpatibilitad da professiun e da famiglia.

Els prendan mesiras per limitar tant sco pussaivel il dumber da regulaziuns e la chargia administrativa per interpresas, en spezial per las interpresas pitschnas e mesaunas (IPM). 59

Regals e monopols

Art. 85

Ils dretgs da regals dal chantun èn:

  1. il regal da sal;
  2. il regal da chatscha;
  3. il regal da pestga.

Il regal da minieras è in dretg da regal da las vischnancas.

Ils dretgs da regals dattan il dretg exclusiv d’utilisaziun. Il chantun respectivamain las vischnancas pon profitar sezs da quests dretgs u als surdar a terzas persunas.

Tras la lescha po il chantun fundar u pratitgar monopols, sche l’interess da la publicitad pretenda quai.

Dretgs privats existents restan resalvads.

5. Fatgs socials, sanadad e famiglia

Integraziun

Art. 86

Il chantun e las vischnancas procuran per in’assistenza, per in sustegn e per ina integraziun suffizienta da persunas basegnusas.

Els promovan l’integraziun sociala e professiunala da persunas ch’èn dischavantagiadas pervia d’in impediment, pervia d’ina malsogna u per auters motivs.

En il rom da quai ch’è economicamain supportabel s’engaschan els per ch’ils impediments vegnian resguardads commensuradamain.

En il rom da lur pussaivladads procuran els per in access tenor ils basegns da las persunas impedidas als edifizis ed als stabiliments publics.

Sanadad

Art. 87

Il chantun regla la sanadad publica.

Il chantun e las vischnancas procuran per ina tgira e per in provediment medicinal cunvegnent, economic e suffizient.

Els promovan e sustegnan ensemen la prevenziun sanitara sco er la profilaxa cunter toxicomania.

Famiglia

Art. 88

Il chantun e las vischnancas creeschan bunas cundiziuns da basa per famiglias.

6. Furmaziun, cultura e temp liber

Furmaziun

Art. 89

L’instrucziun a las scolas publicas ha ina basa cristiana umanistica. Ella è confessiunalmain e politicamain neutrala ed è marcada da toleranza.

Il chantun e las vischnancas procuran ch’ils uffants e ch’ils giuvenils survegnian ina instrucziun da scola elementara che correspunda a lur capacitads. Cun ina purschida da furmaziun adequata promovan els la reintegraziun en la societad d’uffants cun impediments.

Il chantun procura per l’instrucziun da scola media, per la scolaziun e per la furmaziun supplementara professiunala sco er per l’access a scolas spezialisadas superiuras ed a scolas autas. Per quest intent po el manar u sustegnair scolas. El fa attenziun d’avair ina purschida decentrala da scolas medias e professiunalas e promova scolas spezialisadas superiuras e scolas autas en il chantun.

Cultura e perscrutaziun

Art. 90

Il chantun e las vischnancas promovan la lavur artistica, culturala e scientifica sco er il barat cultural. Per quest intent resguardan els la varietad linguistica e las particularitads regiunalas dal chantun.

Organisaziun dal temp liber e sport

Art. 91

Il chantun e las vischnancas sustegnan l’organisaziun raschunaivla dal temp liber, la lavur da giuventetgna ed il sport.

7. Collavuraziun internaziunala

Collavuraziun transcunfinala ed agid umanitar

Art. 92

Il chantun sustegna e promova la collavuraziun transcunfinala.

El sustegna l’agid umanitar per umans e pievels basegnus.

VII. Urden da finanzas

Princips

Art. 93

Ils meds publics ston vegnir impundids a moda spargnusa, economica ed efficazia.

Las finanzas duain, considerond il svilup economic, esser equilibradas a media vista.

Mintga expensa premetta ina basa legala, in conclus da credit ed ina permissiun da pajament.

Ils custs han da purtar da princip las chaschunadras ed ils chaschunaders.

Cumpetenzas fiscalas

Art. 94

Las cumpetenzas dal chantun e da las vischnancas per incassar taglias vegnan fixadas tras la lescha.

Las cumpetenzas fiscalas da las baselgias chantunalas e dals cumins-baselgia sa drizzan tenor las disposiziuns concernent il stadi e concernent las baselgias.

Princips da l’imposiziun da taglia

Art. 95

Uschenavant ch’il gener da la taglia permetta, ston vegnir resguardads ils princips da la generalitad, da l’egualitad e da la capacitad economica per concepir las taglias.

Las taglias ston vegnir fixadas uschia, che persunas economicamain flaivlas vegnan schanegiadas, che la voluntad da prestar resta, che l’atgna prevenziun vegn promovida e che la capacitad da concurrer vegn mantegnida.

L’imposiziun dubla da taglia intercommunala è scumandada.

Gulivaziun da finanzas

Art. 96

Il chantun garantescha la gulivaziun da finanzas.

La finamira da la gulivaziun da finanzas èn relaziuns equilibradas concernent la chargia fiscala e concernent las prestaziuns da las vischnancas e da las regiuns.

La lescha po prevair ulteriuras contribuziuns per reducir dischequilibers regiunals, per ademplir funcziuns spezialas tras ina vischnanca u tras ina regiun sco er per promover tschertas incumbensas.

Surveglianza da las finanzas

Art. 97

Il cussegl grond ha la surveglianza da las finanzas. En questa lavur vegn el sustegnì d’in organ da controlla independent.

VIII. Stadi e baselgias

Baselgias chantunalas e cumins-baselgia

Art. 98

La baselgia evangelic-refurmada e la baselgia catolic-romana èn renconuschidas dal dretg public.

La baselgia chantunala evangelic-refurmada e ses cumins-baselgia sco er la baselgia chantunala catolic-romana e ses cumins-baselgia èn corporaziuns dal dretg public.

Tras la lescha pon ulteriuras cuminanzas religiusas vegnir renconuschidas dal dretg public.

Autonomia

Art. 99

Las baselgias chantunalas e lur cumins-baselgia reglan lur fatschentas independentamain en il rom dal dretg chantunal.

Ellas èn autorisadas d’incassar taglias da lur commembras e da lur commembers tenor ils princips valaivels per las vischnancas.

Ils cumins-baselgia han il dretg da tscherner e da relaschar lur spirituals.

Il chantun ha la surveglianza suprema da l’utilisaziun legala dals meds finanzials e da l’observaziun da l’urden giuridic.

Tras la lescha po el incassar da persunas giuridicas ina taglia da cult.

Cuminanzas religiusas dal dretg privat

Art. 100

Las ulteriuras cuminanzas religiusas èn suttamessas al dretg privat.

IX. Midada da la constituziun chantunala

Revisiun totala e parziala

Art. 101

La constituziun po vegnir revedida totalmain u parzialmain da tut temp.

Ina revisiun parziala po cumpigliar ina singula disposiziun u pliras disposiziuns cun in connex real.

Il pievel decida sin fundament d’ina iniziativa dal pievel u d’in conclus dal cussegl grond, sch’i duai vegnir instradada ina revisiun totala da la constituziun.

Tar ina revisiun totala po il project constituziunal cuntegnair, empè d’ina varianta tenor l’artitgel 19, ina u pliras variantas, davart las qualas i sto vegnir votà separadamain ordavant u il medem mument.

X. Disposiziuns finalas

Entrada en vigur

Art. 102

Questa constituziun entra en vigur il 1. da schaner 2004.

Sin quest termin vegn abolida la constituziun chantunala dal Grischun dals 2 d’october 1892.

Midadas da la constituziun chantunala dals 2 d’october 1892 che succedan tranter il conclus dal cussegl grond davart la constituziun e l’entrada en vigur da quella, vegnan integradas dal cussegl grond en la nova constituziun chantunala. Il conclus correspundent n’è betg suttamess al referendum.

Valaivladad limitada dal dretg vertent

Art. 103

Decrets ch’èn vegnids concludids d’ina autoritad che n’è betg pli cumpetenta u en ina procedura che n’è betg pli admissibla, restan en vigur.

La midada da quests decrets sa drizza tenor questa constituziun.

Fin che las disposiziuns legalas correspundentas entran en vigur, valan vinavant las suandantas disposiziuns da la constituziun per il chantun Grischun dals 2 d’october 1892:

Art. 27 al. 1 e 2:
  1. 1 Als departaments vegn dada ina cumissiun mintgamai elegida da la regenza per tractar tuttas dumondas impurtantas dals fatgs d’educaziun resp. da sanitad.
  2. 2 La cumissiun d’educaziun consista da nov commembers, la cumissiun da sanitad da tschintg commembers. Il schef dal departament respectiv è ex officio president da la cumissiun. Ils ulteriurs commembers da la cumissiun vegnan elegids per quatter onns ed èn reelegibels.
Art. 39 al. 4:
  1. Il cussegl cirquital sa cumpona dal president dal circul, da ses substitut ed, uschenavant che la constituziun cirquitala na prevesa betg in’autra cumposiziun, dals presidents communals da las vischnancas dal circul.
Art. 40 al. 5 frasas 2 e 3 sco er al. 6:
  1. 5 L’incassament da taglias communalas è admess subsidiarmain tenor princips gists e duaivels. L’incassament d’ina taglia a la funtauna e l’imposiziun d’ina taglia sin il gudogn e chapital a las persunas giuridicas cumpeta sulettamain al chantun.
  2. 6 Eventualas taglias progressivas na dastgan betg surpassar las tariffas da progressiun da la respectiva lescha chantunala da taglia. Las vischnancas n’èn betg autorisadas d’imponer taglias al chantun per sias immobiglias, ses edifizis e per autras instituziuns statalas da tutta spezia.

Fin il pli tard ils 31 da december 2008 vala vinavant l’artitgel 38 alinea 2 da la constituziun chantunala dal Grischun dals 2 d’october 1892: Els han il dretg da reglar tras ordinaziuns generalmain impegnativas lur fatschentas politicas ed administrativas, e d’incassar taglias cirquitalas tenor princips gists e duaivels per cuvrir lur expensas administrativas. Il dretg d’incassar ina taglia a la funtauna ha exclusivamain il chantun. Eventualas taglias progressivas na dastgan betg surpassar las tariffas da la respectiva lescha chantunala da taglia.

Adattaziun da la legislaziun

Art. 104

Sch’i sto vegnir relaschà nov dretg u vegnir midà dretg existent sin fundament da questa constituziun, sto quai succeder senza retard.

La regenza suttametta al cussegl grond entaifer trais onns dapi l’entrada en vigur da questa constituziun propostas per l’adattaziun necessaria da la legislaziun.

Autoritads e dretgiras

Art. 105

Cun resalva da las suandantas excepziuns restan las commembras ed ils commembers da las autoritads e da las dretgiras en uffizi fin a la scadenza da la perioda d’uffizi tenor il dretg vertent:

  1. La perioda d’uffizi da las commembras e dals commembers dal cussegl grond sco er da lur suppleantas e suppleants vegn prolungada fin ils 31 da fanadur 2006.
  2. La perioda d’uffizi da las presidentas cirquitalas e dals presidents cirquitals sco er da lur substitutas e da lur substituts vegn prolungada fin ils 31 da fanadur 2006.
  3. La perioda d’uffizi da las commembras grischunas e dals commembers grischuns dal cussegl dals chantuns vegn prolungada fin ils 25 da november 2007.

Per novas elecziuns e per elecziuns cumplementaras valan las disposiziuns da questa constituziun.

Commembras e commembers en uffizi cumplain d’ina autoritad giudiziala basegnan fin al decret da disposiziuns legalas respectivas la permissiun da la cumissiun da giustia dal cussegl grond per tut exercizi d’ina occupaziun accessorica. Questas activitads na dastgan betg pregiuditgar l’adempliment illimità da las obligaziuns d’uffizi, l’independenza e la reputaziun da la dretgira. La cumissiun da giustia po fixar ina reducziun adequata da la dimensiun da lavur u in’obligaziun da restituziun per l’indemnisaziun retratga exequind l’occupaziun accessorica. Las disposiziuns per commembras e per commembers en uffizi cumplain d’ina autoritad giudiziala restan applitgablas.

Per la procedura da dretg constituziunal vegnan applitgadas confurm al senn las prescripziuns davart la procedura davant la dretgira administrativa fin al decret da las disposiziuns legalas correspundentas.

Dretgs politics

Art. 106

La reussida e la valaivladad d’iniziativas dal pievel e da referendums annunziads a la chanzlia chantunala avant l’acceptaziun da questa constituziun, vegnan giuditgads tenor il dretg vertent.

Ils projects deliberads dal cussegl grond fin a l’entrada en vigur da questa constituziun èn suttamess a la votaziun dal pievel tenor il dretg vertent.

Iniziativas dal pievel per ina revisiun parziala da la constituziun vertenta che vegnan inoltradas fin a l’acceptaziun da la nova constituziun, transfurma il cussegl grond en projects per ina revisiun parziala da la nova constituziun.

Corporaziuns regiunalas

Art. 107

Organisaziuns regiunalas da la collavuraziun intercommunala che n’èn anc naginas corporaziuns regiunalas il mument da l’entrada en vigur da la nova constituziun, vegnan tractadas fin ils 31 da december 2006 sco corporaziuns regiunalas.

A la suprastanza da las corporaziuns regiunalas cumpeti da far propostas a las vischnancas ed als organs cumpetents fin ils 31 da december 2004 per la futura concepziun d’ina corporaziun regiunala.

Circuls, districts, corporaziuns regiunalas

Art. 10860

Ils circuls che adempleschan las incumbensas delegadas da las vischnancas existan vinavant, e quai fin dus onns suenter che la divisiun dal chantun en regiuns sco corporaziuns dal dretg public chantunal è entrada en vigur. La perioda d’uffizi da las presidentas e dals presidents sco er da lur suppleantas e da lur suppleants dals ulteriurs circuls sa prolunghescha fin al mument da l’aboliziun.

Fin la fin da l’onn 2016 furman ils districts ils circuls da dretgira per la giurisdicziun civila e penala. Lur posiziun giuridica sa drizza tenor la lescha.

A partir dal mument che la divisiun dal chantun en regiuns è entrada en vigur na dastgan vegnir delegadas pli naginas incumbensas als circuls ed a las corporaziuns regiunalas.

La responsabladad dal stadi per ils circuls, per ils districts e per las corporaziuns regiunalas sco er lur surveglianza èn garantidas durant lur entira existenza en la dimensiun ch’era previsa en la constituziun dal chantun Grischun dals 18 da matg 2003 / 14 da settember 2003.