Lexipedia

370.100

Lescha davart la giurisdicziun administrativa

(LGA)

dals 31-08-2006 (versiun dals 01-01-2025)

Preambel

Il cussegl grond dal chantun Grischun[1],

sa basond sin l'art. 31 da la constituziun chantunala[2],

suenter avair gì invista da la missiva da la regenza dals 30 da matg 2006[3],

concluda:

1. Champ d'applicaziun

Art. 1 Autoritads chantunalas

Questa lescha vala per la procedura en fatgs administrativs e constituziunals davant autoritads administrativas e giudizialas chantunalas.

Disposiziuns spezialas en auters relaschs restan resalvadas.

Persunas privatas han il medem status sco in'autoritad administrativa, uschenavant ch'ellas decidan ademplind las incumbensas publicas che vegnan delegadas ad ellas dal chantun.

Art. 2 Autoritads regiunalas e communalas *

Per la procedura administrativa davant autoritads regiunalas e communalas vegnan applitgads ils princips generals da procedura sco er las disposiziuns davart l'interpretaziun, davart la rectificaziun, davart la revisiun sco er davart l'execuziun. *

2. Princips generals da procedura

2.1. Direcziun da la procedura, recusaziun, termins e correspundenza giuridica electronica *

2.1.1. Direcziun da la procedura

Art. 3 Cumond d'acceleraziun

Las autoritads tractan en moda speditiva las proceduras ch'èn vegnidas introducidas tar ellas e procuran senza retardar che quellas vegnian liquidadas.

Art. 4 Cumpetenza

La lescha fixescha la cumpetenza da las autoritads. Cunvegnas divergentas da las partidas n'èn betg valaivlas.

Las autoritads examineschan d'uffizi lur cumpetenza.

Sch'ina autoritad snega sia cumpetenza, trametta ella la chaussa a l'autoritad ch'ella considerescha sco cumpetenta, e quai cun infurmar las partidas.

Sche pliras autoritads na pon betg sa cunvegnir davart lur cumpetenza, decida l'autoritad superiura communabla. Sch'ina tala manca, decida l'autoritad da conflicts.

Art. 5 Ordinaziuns proceduralas e mesiras preventivas

Per la durada da la procedura relascha l'autoritad – d'uffizi u sin dumonda – las ordinaziuns proceduralas e las mesiras preventivas necessarias per proteger ils dretgs ed ils interess dispitaivels da las persunas participadas.

En cas d'ina autoritad colleghiala è questa cumpetenza tar la parsura u tar il parsura ubain tar ina commembra u tar in commember ch'ella u ch'el ha designà.

Art. 6 Unir e separar proceduras

En l'interess d'ina liquidaziun cunvegnenta po l'autoritad – tras ina disposiziun procedurala:

  1. unir las proceduras en cas che inoltraziuns davart il medem object èn vegnidas fatgas separadamain;
  2. separar la procedura en cas d'inoltraziuns ch'èn vegnidas fatgas communablamain da differentas partidas u en cas d'inoltraziuns davart differents objects.

2.1.2. Recusaziun *

Art. 6a * Motivs da recusaziun

Persunas che han da prender, da preparar u da rediger ina decisiun prendan – d'uffizi u sin dumonda – recusaziun en proceduras, en las qualas:

  1. ellas sezzas, lur conjugalas e lur conjugals, lur partenarias registradas e lur partenaris registrads, lur partenarias e lur partenaris cun las qualas e cun ils quals ellas mainan facticamain ina communitad da vita, lur spusas e lur spus, lur parentas e lur parents sco er lur quinadas e lur quinads fin al terz grad, lur geniturs adoptivs, lur geniturs da tgira, lur madrastras e lur padrasters ubain lur uffants adoptivs u confidads, lur figliastras e lur figliasters èn cumpigliads u han uschiglio in interess direct vi dal resultat da la procedura;
  2. ellas èn amias u inimias spezialas d'ina partida, d'ina persuna donnegiada u d'ina persuna ch'è uschiglio participada a la procedura;
  3. ellas stattan en ina relaziun speziala d'obligaziun u da dependenza cun ina partida, cun ina persuna donnegiada u cun ina persuna ch'è uschiglio participada a la procedura;
  4. ellas han cooperà en in'autra funcziun uffiziala ad ina decisiun d'ina instanza precedenta en la medema chaussa;
  5. ellas èn vegnidas interrogadas sco perditgas u sco expertas;
  6. ellas paran d'esser implitgadas pervia d'autras circumstanzas.

Ils motivs da recusaziun tenor la litera a existan vinavant suenter la dissoluziun da la lètg, dal spusalizi, dal partenadi registrà u da la communitad factica da vita.

Ils motivs da recusaziun tenor la litera d na vegnan betg applitgads per las vischnancas.

Art. 6b * Obligaziun d'annunzia e dumonda da recusaziun

Sch'igl è avant maun in motiv da recusaziun, annunzia la persuna pertutgada immediatamain quai a la superiura u al superiur ubain a la parsura u al parsura.

Sch'il motiv da recusaziun concerna la parsura u il parsura ubain in'autoritad singula, vegn l'ulteriura procedura exequida da la substituta u dal substitut.

Las partidas pon far valair in motiv da recusaziun tar la superiura u tar il superiur respectivamain tar la parsura u tar il parsura, e quai entaifer 10 dis suenter ch'ellas han survegnì enconuschientscha da tal. Ils fatgs che motiveschan la recusaziun ston vegnir fatgs valair vardaivlamain.

Sch'il motiv da recusaziun è vegnì enconuschent pir cur u pir suenter che la decisiun è vegnida prendida, sto el vegnir fatg valair sin la via dals meds legals.

Art. 6c * Decisiun

Sche la recusaziun è dispitaivla, vegn la decisiun prendida: *

  1. da la parsura u dal parsura da la dretgira ch'è cumpetenta en la chaussa principala, en cas da recusaziun d'ulteriuras persunas giudizialas;
  2. da la substituta u dal substitut da la parsura u dal parsura, en cas da recusaziun da la parsura u dal parsura;
  3. da l'autoritad colleghiala – en absenza da la persuna pertutgada – en cas da recusaziun da sias commembras e da ses commembers;
  4. da la scheffa u dal schef dal departament en cas da recusaziun d'emploiadas e d'emploiads dal departament respectiv;
  5. da las autoritads superiuras en tut ils auters cas.

La medema autoritad decida tge acts processuals che ston vegnir repetids, sch'in motiv da recusaziun ch'exista gia vegn enconuschent pir posteriuramain.

2.1.2.a Correspundenza giuridica electronica *

Art. 6d * Admissibladad

Acts processuals en scrit pon vegnir fatgs sin palpiri u – tenor las prescripziuns da questa lescha – sin via electronica.

Disposiziuns spezialas davart la correspundenza giuridica electronica en auters relaschs restan resalvadas.

Art. 6e * Inoltraziun electronica

Inoltraziuns pon vegnir fatgas sin via electronica, sche l'autoritad è colliada cun in sistem da transmissiun. Las inoltraziuns electronicas ston pudair vegnir attribuidas senza dubi a la partida ed esser nunmidablas.

En proceduras d'emprima instanza po la Regenza permetter inoltraziuns ordaifer in sistem da transmissiun.

La Regenza regla:

  1. ils sistems da transmissiun renconuschids;
  2. las pretensiuns envers in'attribuziun segira da l'inoltraziun ed envers la nunmidabladad da tala;
  3. ils formats admissibels sco er la concepziun tecnica da la transmissiun.

2.1.3. Termins *

Art. 7 Calculaziun

Termins che vegnan iniziads tras ina communicaziun, tras ina publicaziun uffiziala u tras l'entrada d'in eveniment, cumenzan il di suenter.

Per la consegna electronica vala la communicaziun sco succedida il mument che l'adressata u l'adressat ubain la represchentanza consultescha per l'emprima giada la communicaziun en il sistem da transmissiun, il pli tard dentant il 7avel di suenter la transmissiun a lur adressa da consegna electronica. *

Sche l'ultim di dal termin è ina sonda, ina dumengia u in firà uffizial, scada il termin l'emprim lavurdi suandant.

Indicaziuns faussas davart il termin en ina decisiun na dastgan avair nagins dischavantatgs per la partida pertutgada.

Art. 8 Observaziun

Inoltraziuns ston vegnir surdadas il pli tard l'ultim di dal termin ad in uffizi da posta svizzer, ad ina represchentanza diplomatica u consulara svizra u entaifer las uras da biro a l'autoritad cumpetenta.

Il termin vala er sco observà, sch'ina inoltraziun è vegnida fatga a temp tar in'autoritad betg cumpetenta.

In pajament a l'autoritad è succedì a temp, sche:

  1. l'import è vegnì surdà ad in uffizi da posta svizzer entaifer il termin; u
  2. l'incumbensa da pajament è vegnida surdada entaifer il termin a la banca u ad in uffizi da posta svizzer per metter a quint immediatamain ad in conto en Svizra e l'import è vegnì bunifitgà a l'autoritad entaifer il termin da banca usità.

Art. 8a * En cas d'ina inoltraziun electronica

Per observar in termin è decisiv il mument che l'inoltraziun vegn quittada dal sistem da transmissiun da l'autoritad.

Sch'il sistem da transmissiun n'è betg cuntanschibel, sa prolunghescha in termin current fin al di suenter il di ch'il sistem è puspè cuntanschibel. Sch'il di suandant è ina sonda, ina dumengia u in firà statal renconuschì, finescha il termin il proxim lavurdi.

La nuncuntanschibladad dal sistem da transmissiun sto vegnir rendida vardaivla da la partida pertutgada.

Art. 8b * Inoltraziun posteriura en furma fisica

L'autoritad po pretender ina inoltraziun posteriura en furma fisica, sch'i n'è tecnicamain betg pussaivel d'elavurar ina inoltraziun u sch'ils documents vegnan duvrads per verifitgar l'autenticitad.

L'autoritad fixescha per la partida in termin adequat per l'inoltraziun posteriura, e quai cun smanatschar ch'i na vegnia uschiglio betg entrà en l'inoltraziun.

Art. 9 Prolungaziun

Termins per meds legals sco er termins che vegnan designads en la lescha u tar la fixaziun expressivamain sco peremtorics, na pon betg vegnir prolungads.

Auters termins pon per regla vegnir prolungads ina giada, sche motivs suffizients èn avant maun. La dumonda sto vegnir fatga avant la scadenza dal termin.

Art. 10 Restabiliment

Termins negligids pon vegnir restabilids mo, sche la partida po cumprovar ch'i na saja betg stà pussaivel per ella u per sia represchentanta u per ses represchentant d'observar il termin pervia d'in impediment, dal qual els n'èn betg la culpa.

La dumonda da restabiliment sto vegnir inoltrada entaifer 10 dis suenter la scadenza da l'impediment.

2.2. Eruir ils fatgs

Art. 11 Princip d'inquisiziun ed obligaziun da cooperar

Ils fatgs ston vegnir eruids d'uffizi.

Las persunas ch'èn participadas a la procedura èn obligadas da cooperar a la constataziun dals fatgs. L'obligaziun da cooperar scroda, sch'ellas sa faschessan culpaivlas tras quai. *

L'autoritad retschertga las cumprovas necessarias; en quest connex n'è ella betg liada vi da pretensiuns per eruir ils fatgs.

Art. 12 Meds da cumprova

Sco meds da cumprova servan a l'autoritad – ultra da las enconuschientschas da sias commembras e da ses commembers – spezialmain:

  1. actas uffizialas;
  2. documents;
  3. rapports uffizials;
  4. interrogaziuns e communicaziuns da persunas participadas e d'infurmaturas e d'infurmaturs;
  5. inspecziuns al lieu;
  6. expertisas.

Sche quests meds da cumprova na bastan betg per sclerir ils fatgs, pon las autoritads interrogar d'uffizi u sin proposta perditgas. Questa prescripziun na vala betg per autoritads communalas.

Las prescripziuns da la procedura civila davart la cumprova da perditgas e davart il dretg da refusa vegnan applitgadas confurm al senn.

Art. 13 Obligaziun d'ediziun ed obligaziun da dar infurmaziuns

Autoritads e persunas privatas èn obligadas d'edir documents ed actas sco er da dar infurmaziuns.

Las autoritads n'èn betg obligadas d'edir e da dar infurmaziuns, sche interess publics impurtants u sche interess privats degns da vegnir protegids vegnissan periclitads tras quai.

Persunas privatas n'èn betg obligadas d'edir e da dar infurmaziuns, sch'ellas han – tenor las prescripziuns da la procedura civila – in dretg da refusar da dar perditga.

Las prescripziuns da la procedura civila davart la cumprova tras documents e davart il dretg da refusa vegnan applitgadas confurm al senn.

Art. 14 Secretezza

Sch'i vegnan periclitads – cun retschertgar meds da cumprova – interess publics impurtants u interess privats ch'èn degns da vegnir protegids, ordinescha l'autoritad las mesiras da protecziun necessarias.

2.3. Dretgs ed obligaziuns da las persunas participadas

Art. 15 * Represchentanza

Las persunas participadas pon sa laschar represchentar tras ina persuna ch'è abla d'agir:

  1. en proceduras davant autoritads administrativas;
  2. en dispitas da taglia e d'assicuranzas socialas;
  3. en autras proceduras davant autoritads giudizialas cun l'approvaziun da la parsura u dal parsura sin basa d'ina dumonda motivada en il cas singul.

La represchentanza legala tras ina persuna ch'è inscritta en il register chantunal da las advocatas e dals advocats u che giauda la libra circulaziun tenor la LLCA[4] è pussaivla en tut las proceduras.

Sin dumonda da l'autoritad sto la represchentanta u il represchentant sa legitimar davart sia autorisaziun da represchentanza cun in plainpudair en scrit.

Art. 16 Attenziun giuridica

A las persunas pertutgadas d'ina decisiun sto l'autoritad dar la pussaivladad da prender posiziun en scrit u a bucca.

Ella po spezialmain desister da quai, sch'igl è necessari d'agir immediatamain.

Art. 17 Invista da las actas

Las persunas ch'èn participadas a la procedura han il dretg da prender invista da las actas. L'invista da las actas po vegnir concedida sin via electronica. *

A las persunas ch'èn registradas en il sistem da transmissiun po l'invista da las actas vegnir concedida sur quest sistem. *

L'invista po vegnir refusada per proteger interess publics impurtants u interess privats degns da vegnir protegids. Ina tala refusa sto vegnir motivada.

Sch'i vegn – per il dischavantatg d'ina partida – sa basà sin actas, da las qualas ella na po betg prender invista, la sto il cuntegn engrevgiant vegnir communitgà e la sto vegnir dada la pussaivladad da prender posiziun e da far propostas da cumprova.

La Regenza regla las modalitads e las pretensiuns da segirezza per l'invista electronica da las actas. *

Art. 18 Disciplina durant la procedura

Las persunas ch'èn participadas a la procedura sco er lur represchentantas e lur represchentants ston sa cumportar da buna maniera envers las autoritads ed in envers l'auter e ston evitar mintga tendenza intenziunala da sa dispitar e mintga entardament.

Sche la procedura vegn introducida u manada da levsenn sco er sch'il bun cumportament envers las autoritads u envers las persunas cunparticipadas vegn violà grevamain, chastia l'autoritad che decida sezza en chaussa, e quai cun ina reprimanda u cun ina multa disciplinara fin a 1000 francs.

2.4. Liquidaziun

Art. 19 Enclegientscha

Per liquidar cumplettamain u parzialmain la procedura pon las partidas far in'enclegientscha, uschenavant ch'ellas disponan da l'object da dispita u d'ina libertad da decider.

Art. 20 Stritgada

Sche l'interess giuridicamain relevant per relaschar ina decisiun en chaussa scada en il decurs da la procedura, spezialmain pervia da la retratga da las dumondas, pervia da la revocaziun da la decisiun contestada u pervia d'ina enclegientscha, stritga l'autoritad la procedura sco liquidada.

En la disposiziun da stritgada decida l'autoritad davart l'adossament dals custs uffizials ed extrauffizials, sche las partidas na sa cunvegnan betg en quest reguard.

La retratga, la renconuschientscha e l'enclegientscha vegnan integradas en la disposiziun da stritgada e survegnan uschia l'effect d'ina decisiun legalmain valaivla.

Art. 21 Valitaziun da las cumprovas

L'autoritad è libra en quai che concerna la valitaziun da las cumprovas.

Art. 22 Cuntegn da la decisiun

Decisiuns ston vegnir motivadas e ston cuntegnair in dispositiv cun la sentenzia, cun la regulaziun dals custs sco er cun l'indicaziun davart la pussaivladad e davart il termin da far recurs en moda ordinaria.

Sche l'indicaziun dals meds legals n'ha betg gì lieu, èsi admissibel da recurrer entaifer 2 mais dapi la communicaziun da la decisiun.

Art. 23 Communicaziun en scrit *

Decisiuns ston vegnir communitgadas en scrit a las partidas ed – uschenavant che quai è prescrit tras la lescha – a terzas persunas.

Partidas che sa preschentan communablamain pon vegnir obligadas da l'autoritad da designar in'adressa da consegna postala communabla u in'adressa da consegna electronica sin in sistem da transmissiun. *

Sch'ina partida n'abita betg en Svizra, po l'autoritad l'obligar da designar ina persuna che ha il dretg da retschaiver la consegna en Svizra u da designar in'adressa da consegna electronica sin il sistem da transmissiun. *

Ina decisiun po vegnir communitgada tras ina publicaziun uffiziala, sche:

  1. ella na po betg vegnir consegnada;
  2. ella sa drizza ad in circul da persunas indefinì;
  3. ina partida na suonda betg l'intimaziun tenor ils alineas 2 u 3;
  4. quai è previs tras la lescha.

Art. 23a * Communicaziun electronica

Las decisiuns pon vegnir communitgadas en furma electronica sur in sistem da transmissiun, sche la partida u sia represchentanza è registrada en il sistem da transmissiun ed ha dà ses consentiment a la communicaziun electronica.

Las decisiuns electronicas ston pudair vegnir attribuidas senza dubi a l'autoritad ed esser nunmidablas. Ellas cuntegnan ils nums da las persunas che ageschan per l'autoritad.

La Regenza regla las modalitads da la communicaziun electronica e dal consentiment.

Art. 24 Reponderaziun

Ina partida po dumandar l'autoritad administrativa da reponderar ina disposiziun.

L'autoritad administrativa è mo obligada da reponderar sia decisiun, sch'ils motivs per ina revocaziun vegnan fatgs valair vardaivlamain.

Dumondas da reponderaziun n'impedeschan betg il curs dals termins.

Art. 25 Revocaziun

D'uffizi u sin dumonda po l'autoritad administrativa midar u abolir ina decisiun legalmain valaivla, sche:

  1. la situaziun dals fatgs u dal dretg è sa midada en cumparegliaziun cun la basa da decisiun oriunda; e
  2. interess publics u privats predominants na s'opponan betg a la revocaziun.

Tgi che ha prendì da buna fai mesiras, sa fidond d'ina decisiun, e che subescha senza culpa in donn tras la revocaziun, ha il dretg d'ina indemnisaziun.

Regulaziuns da revocaziun da la legislaziun speziala e la revisiun restan resalvadas.

3. Procedura davant autoritads administrativas chantunalas

3.1. Procedura d'emprima instanza

Art. 26 Decisiun

L'autoritad administrativa cumpetenta relascha ina decisiun:

  1. d'uffizi, sche quai è prescrit tras la lescha u sche quai è cunvegnent per reglar ina relaziun giuridica;
  2. sin dumonda d'ina partida, sche quella ha in interess degn da vegnir protegì vi da la decisiun.

Sch'i vegn pretendida ina decisiun e sche l'autoritad è da l'avis che las premissas per ina tala na sajan betg avant maun, relascha ella ina decisiun da betg entrar en chaussa. La decisiun da betg entrar en chaussa è contestabla sco ina disposiziun.

Art. 27 Protesta

La protesta oblighescha l'autoritad administrativa d'examinar cumplessivamain sia decisiun contestada e da decider anc ina giada en chaussa.

La protesta è admissibla en quels cas ch'èn previs dal dretg federal e chantunal.

3.2. Recurs administrativ

3.2.1. Premissas

Art. 28 Admissibladad

Cunter decisiuns d'in post da servetsch u d'instituts dependents da dretg public chantunal po vegnir fatg recurs administrativ tar il departament superiur.

Il recurs administrativ è exclus, sch'i dat – tenor la lescha – la pussaivladad da far protesta u da far directamain recurs tar la Dretgira superiura. *

Cunter decisiuns dals departaments e da la chanzlia chantunala po vegnir fatg recurs administrativ tar la regenza, sche la lescha prevesa expressivamain quai.

Sco decisiuns valan er la snegaziun da dretg e la retardada da dretg sco er acts reals che intervegnan en dretgs ed en obligaziuns da persunas.

Art. 29 Contestaziun da decisiuns intermediaras

Ordinaziuns proceduralas e mesiras preventivas sco er autras decisiuns intermediaras èn mo contestablas, sch'ellas:

  1. han in dischavantatg per la partida pertutgada, il qual na sa lascha previsiblamain betg pli eliminar pli tard; u
  2. vegnan relaschadas expressivamain sco contestablas en moda independenta, en cas che la procedura sa lascha eventualmain simplifitgar tras quai.

En la procedura davant autoritads colleghialas pon ordinaziuns proceduralas e mesiras preventivas – cun resalva da l'alinea 1 – vegnir contestadas tar quellas.

Art. 30 Legitimaziun

La legitimaziun da far recurs ha quella persuna ch'è pertutgada da la decisiun contestada e che fa valair in interess degn da vegnir protegì per abolir u per midar la decisiun u ch'è autorisada da far recurs tras ina prescripziun speziala.

Art. 31 Motivs da recurs

Cun il recurs pon vegnir fatgas valair:

  1. mancanzas da la procedura;
  2. mancanzas da la decisiun contestada, spezialmain l'applicaziun incorrecta dal dretg e la constataziun incorrecta dals fatgs sco er il diever inadmissibel dal liber appreziar.

Novas pretensiuns da fatgs e novas propostas da cumprova èn admissiblas.

Art. 32 Termin

Il recurs sto vegnir inoltrà en scrit a l'instanza da recurs entaifer 30 dis dapi la communicaziun da la decisiun contestada.

Il termin per contestar ordinaziuns proceduralas e mesiras preventivas importa 10 dis.

3.2.2. Procedura

Art. 33 Scrittiras giuridicas

Scrittiras giuridicas ston vegnir redigidas en ina lingua uffiziala e ston cuntegnair ina proposta ed ina motivaziun. Ellas ston vegnir inoltradas cun agiuntar ils meds da cumprova disponibels e la decisiun contestada. Ulteriurs meds da cumprova ston vegnir designads exactamain. *

Scrittiras giuridicas sin palpiri ston vegnir suttascrittas ed inoltradas en dus exemplars. *

Sch'ina inoltraziun na satisfa betg a las pretensiuns legalas u sch'ella è redigida en ina furma incunvegnenta, sch'ella n'è betg legibla u sch'ella è senza basegn memia voluminusa, vegn fixà in termin adequat per rectifitgar la mancanza, e quai cun smanatschar ch'i na vegnia uschiglio betg entrà en l'inoltraziun.

Art. 34 Effect suspensiv

Il recurs n'ha betg in effect suspensiv.

Sin dumonda u d'uffizi po l'autoritad dar in effect suspensiv al recurs en il cas singul.

En cas d'ina autoritad colleghiala è questa cumpetenza tar la parsura u tar il parsura ubain tar ina commembra u tar in commember ch'ella u ch'el ha designà.

Art. 35 Instrucziun

Autoritads sco er emploiadas ed emploiads ch'eran participads vi da la reussida da la decisiun contestada na dastgan betg cooperar tar l'instrucziun dal recurs.

Recurs tar la regenza vegnan instruids d'in departament. D'uffizi u sin dumonda prenda quest departament las decisiuns preventivas e proceduralas necessarias.

Art. 36 Correspundenza

Il recurs vegn tramess a l'instanza precedenta ed ad eventualas ulteriuras persunas pertutgadas cun fixar in termin adequat per dar resposta en scrit.

I po vegnir desistì d'ina correspundenza, sch'il recurs è evidentamain inadmissibel u nunmotivà.

En cas da basegn po vegnir ordinada in'ulteriura correspundenza.

Art. 37 Decisiun da recurs

Sche l'instanza da recurs entra en la chaussa, decida ella sezza davart la chaussa u returna quella cun ordinaziuns liantas a l'instanza precedenta per prender ina nova decisiun.

L'instanza da recurs po midar la decisiun contestada a favur u a disfavur da la partida recurrenta. Sch'ella ha l'intenziun da decider a disfavur da la partida recurrenta, sto ella l'emprim dar la pussaivladad a las partidas da prender posiziun sco er da retrair il recurs.

4. Proceduras davant la Dretgira superiura *

4.1. Prescripziuns generalas

4.1.1. Prescripziuns formalas e direcziun da la procedura

Art. 38 Scrittiras giuridicas

Scrittiras giuridicas ston vegnir redigidas en ina lingua uffiziala e ston cuntegnair la pretensiun da dretg, ils fatgs ed ina motivaziun. Ellas ston vegnir inoltradas cun agiuntar ils meds da cumprova disponibels e la decisiun contestada. Ulteriurs meds da cumprova ston vegnir designads exactamain. *

Scrittiras giuridicas sin palpiri ston vegnir suttascrittas ed inoltradas en dus exemplars. *

Sch'ina inoltraziun na satisfa betg a las pretensiuns legalas u sch'ella è redigida en ina furma incunvegnenta, sch'ella n'è betg legibla u sch'ella è senza basegn memia voluminusa, vegn fixà in termin adequat per rectifitgar la mancanza, e quai cun smanatschar ch'i na vegnia uschiglio betg entrà en l'inoltraziun.

Art. 38a * Correspundenza giuridica electronica

Actas giuridicas ed autras dumondas pon vegnir inoltradas a la dretgira sin via electronica.

Cun il consentiment da las partidas pertutgadas po la dretgira trametter disposiziuns e decisiuns sin via electronica.

En la correspundenza giuridica electronica sto vegnir duvrada la signatura electronica qualifitgada tenor la Lescha federala davart la signatura electronica[5]. Ultra da quai vala l'Ordinaziun davart la communicaziun electronica en il rom da process civils e penals sco er da proceduras da scussiun e concurs[6] confurm al senn.

Art. 39 Vacanzas da dretgira

Ils termins legals ed ils termins fixads da las dretgiras èn suspendids:

  1. dal 7avel di avant Pasca fin e cun il 7avel di suenter Pasca;
  2. dals 15 da fanadur fin e cun ils 15 d'avust;
  3. dals 18 da december fin e cun ils 2 da schaner.

Exceptadas da quai èn proceduras:

  1. che vegnan decleradas sco urgentas tras ina disposiziun speziala da la derschadra u dal derschader d'instrucziun;
  2. per las qualas igl exista ina regulaziun legala divergenta.

Art. 40 Invitaziun

D'uffizi u sin dumonda envida la derschadra u il derschader d'instrucziun terzas persunas da sa participar a la procedura, sche quellas vegnan pertutgadas tras la decisiun en lur interess degns da vegnir protegids.

Sch'ina persuna envidada sa participescha a la procedura, ha ella ils medems dretgs sco las partidas principalas. Ad ella pon er vegnir adossads tscherts custs.

Tras l'invitaziun daventa la decisiun er lianta per las persunas envidadas.

Art. 41 Audienza da referentas e da referents

En mintga stadi da la procedura po la derschadra u il derschader d'instrucziun far in'audienza da referentas e da referents, en la quala i vegn tschertgà che las partidas sa cunvegnian cumplainamain u parzialmain davart la chaussa dispitaivla u davart l'ulteriura procedura.

Art. 42 Recurs da process

Disposiziuns preventivas e proceduralas pon vegnir contestadas tar la Dretgira superiura entaifer 10 dis. *

4.1.2. Tractativa giudiziala e sentenzia

Art. 43 Cumposiziun

La Dretgira superiura decida per regla en ina cumposiziun da trais derschadras e derschaders. *

Ella decida en tschintg davart: *

  1. recurs cunter decisiuns da la regenza u dal cussegl grond;
  2. recurs cunter relaschs legislativs;
  3. dumondas giuridicas d'impurtanza fundamentala;
  4. sin ordinaziun da la parsura u dal parsura.

Ella decida en cumpetenza da derschadra singula u da derschader singul: *

  1. sche la valur en dispita na surpassa betg 10 000 francs e sch'i n'è betg prescrit in gremi da tschintg;
  2. sch'in med legal è evidentamain inadmissibel u è evidentamain motivà u nunmotivà.

Cas che ston vegnir decidids tenor l'alinea 3 en cumpetenza da derschadra singula u da derschader singul, pon vegnir decidids en ina cumposiziun da trais, sche la derschadra singula cumpetenta u il derschader singul cumpetent ordinescha quai. *

Art. 44 Sentenzia

La Dretgira superiura tira per regla sia sentenzia senza tractativa giudiziala sin basa da las actas. *

Art. 45 Tractativa giudiziala

D'uffizi u sin dumonda po la parsura u il parsura ordinar ina tractativa giudiziala, a la quala las partidas e las persunas citadas prendan part.

La citaziun a la tractativa giudiziala sto vegnir colliada cun il renviament ch'ins supponia – en cas d'absenza – ch'i vegnia desistì da preschentar a bucca l'atgna posiziun.

La parsura u il parsura po obligar las partidas, las perditgas u las expertas ed ils experts da cumparair persunalmain.

Art. 46 Andament da la tractativa giudiziala

La parsura u il parsura maina la tractativa giudiziala.

A chaschun da la tractativa giudiziala vegn tractada la chaussa dispitaivla en reguard giuridic ed effectiv ensemen cun las persunas participadas. Mintga commembra e mintga commember dal collegi giuditgant po tschentar dumondas a las persunas participadas.

Art. 47 Dumondas preliminaras e sentenzia parziala

La Dretgira superiura è er cumpetenta per respunder las dumondas preliminaras ch'èn indispensablas per giuditgar la chaussa principala. *

Ella po suspender la procedura, fin che l'instanza ch'è per ordinari cumpetenta ha decidì la dumonda preliminara.

Sch'ina part da l'object da dispita è madir per la decisiun, po la dretgira relaschar ina sentenzia parziala.

Art. 48 Renunzia ad ina motivaziun da la sentenzia

La Dretgira superiura po communitgar ina sentenzia en il dispositiv, e quai senza motivaziun u cun ina motivaziun curta. Mintga partida po pretender en scrit entaifer 30 dis dapi la communicaziun ina sentenzia motivada cumplettamain. Sche ni l'ina ni l'autra partida na pretenda ina motivaziun entaifer quest termin, entra la sentenzia en vigur legala. *

Las partidas ston vegnir fatgas attentas a la pussaivladad da laschar motivar la sentenzia ed a las consequenzas giuridicas.

Sch'ina partida pretenda ina motivaziun, vegn la decisiun motivada en scrit e communitgada a las partidas cun in exemplar cumplet. Ils termins per ils meds legals cumenzan cun questa consegna.

4.2. Recurs da dretg administrativ

4.2.1. Premissas

Art. 49 Admissibladad

La Dretgira superiura giuditgescha recurs cunter: *

  1. decisiuns da vischnancas, d'autras corporaziuns e d'instituts autonoms da dretg chantunal, uschenavant che quellas decisiuns na pon betg vegnir contestadas tar in'autra instanza u n'èn betg definitivas tenor il dretg chantunal u federal;
  2. decisiuns da posts da servetsch da l'administraziun chantunala e d'instituts dependents da dretg chantunal, uschenavant ch'il dretg chantunal prevesa il recurs direct;
  3. decisiuns dals departaments chantunals, uschenavant che quellas decisiuns n'èn betg definitivas tenor il dretg chantunal u federal u na pon betg vegnir contestadas tar in'autra instanza;
  4. decisiuns da la regenza davart dispitas da dretg public, uschenavant che quellas decisiuns n'èn betg definitivas tenor il dretg chantunal u federal;
  5. decisiuns che na pon – cuntrari a las prescripziuns generalas da cumpetenza – betg vegnir examinadas da la regenza pervia d'implitgadadad u pervia d'auters motivs;
  6. decisiuns da baselgias chantunalas renconuschidas e da lur cumins-baselgia, uschenavant ch'ellas pon vegnir contestadas davant il Tribunal federal, sco er dispitas da dretg administrativ che vegnan assegnadas da las baselgias chantunalas a la Dretgira superiura per las laschar giuditgar;
  7. decisiuns da surveglianza ierarchica da la Dretgira da giustia che pertutgan commembras e commembers da la Dretgira da giustia e decisiuns da surveglianza ierarchica da las dretgiras regiunalas;
  8. decisiuns da surveglianza ierarchica dal Cussegl grond che pertutgan las commembras ed ils commembers dal Cussegl grond, da la Regenza, da la Dretgira da giustia, da las dretgiras regiunalas e da la Dretgira chantunala da mesiras repressivas;
  9. decisiuns d'autras autoritads, uschenavant che quai è previs tras la lescha.

Sco dretgira chantunala d'assicuranzas giuditgescha ella recurs cunter:

  1. decisiuns da protesta e disposiziuns en chaussas d'assicuranza sociala ch'èn – tenor il dretg federal – suttamessas al recurs;
  2. decisiuns da protesta e disposiziuns en il sectur da l'assicuranza da malsauns e da la reducziun da las premias ch'èn – tenor il dretg chantunal – suttamessas al recurs e che na sa refereschan betg a l'admissiun a l'activitad a quint da l'assicuranza obligatorica da malsauns;
  3. decisiuns da protesta, disposiziuns e decisiuns en il sectur dals supplements da famiglia ch'èn – tenor il dretg chantunal – suttamessas al recurs.

Sco decisiuns valan er la snegaziun da dretg e la retardada da dretg sco er acts reals che intervegnan en dretgs ed en obligaziuns da persunas.

Ordinaziuns proceduralas e mesiras preventivas sco er autras decisiuns intermediaras èn mo contestablas, sch'ellas:

  1. han in dischavantatg per la partida pertutgada, il qual na sa lascha previsiblamain betg pli eliminar pli tard; u
  2. vegnan relaschadas expressivamain sco contestablas en moda independenta, en cas che la procedura sa lascha eventualmain simplifitgar tras quai.

Art. 50 Legitimaziun

La legitimaziun da far recurs ha quella persuna ch'è pertutgada da la decisiun contestada e che fa valair in interess degn da vegnir protegì per abolir u per midar la decisiun u ch'è autorisada da far recurs tras ina prescripziun speziala.

Art. 51 Motivs da recurs e pretensiuns da dretg

Cun il recurs pon vegnir fatgas valair:

  1. violaziuns da dretg, inclusiv il surpassament u l'abus dal liber appreziar;
  2. constataziun faussa u incumpletta dals fatgs ch'èn giuridicamain relevants.

Las partidas na pon betg extender pretensiuns da dretg ch'ellas han fatg en la procedura da l'instanza precedenta.

Novas pretensiuns da fatgs e novas propostas da cumprova èn admissiblas.

Art. 52 Termin

Il recurs sto vegnir inoltrà en scrit a la Dretgira superiura entaifer 30 dis dapi la communicaziun da la decisiun contestada. *

Il termin per contestar ordinaziuns proceduralas e mesiras preventivas importa 10 dis.

Per commembras e per commembers d'ina corporaziun che han il dretg da votar vala – en cas che la radunanza prenda in conclus – il di dal conclus sco di da l'enconuschientscha.

4.2.2. Procedura

Art. 53 Effect suspensiv

Il recurs n'ha betg in effect suspensiv.

Sin dumonda u d'uffizi po la derschadra u il derschader d'instrucziun dar in effect suspensiv al recurs en il cas singul.

Art. 54 Correspundenza

Il recurs vegn tramess a la cuntrapartida ed ad eventualas ulteriuras persunas pertutgadas cun fixar in termin adequat per dar resposta en scrit.

I po vegnir desistì d'ina correspundenza, sch'il recurs è evidentamain inadmissibel u nunmotivà.

En cas da basegn po vegnir ordinada in'ulteriura correspundenza.

Art. 55 Midada tras l'instanza precedenta

L'instanza precedenta po midar la decisiun contestada fin il mument da la sentenzia en il senn da las propostas da la partida recurrenta.

La decisiun midada sto vegnir communitgada a la Dretgira superiura. *

La Dretgira superiura sto tractar il recurs mo, sche quel n'ha betg pers ses object tras la decisiun midada. *

Art. 56 Autorisaziun da decider

Cun resalva da disposiziuns legalas divergentas è la Dretgira superiura liada vi da las propostas da las partidas. *

Sche la Dretgira superiura n'è betg liada vi da las propostas da las partidas, po ella midar ina decisiun a disfavur da la partida recurrenta u conceder a quella dapli che quai ch'ella ha pretendì. En quest cas sto ella l'emprim dar la pussaivladad a las partidas da prender posiziun sco er da retrair il recurs. *

Sche la Dretgira superiura abolescha la decisiun contestada, decida ella sezza u returna la chaussa per laschar decider da nov. *

4.3. Recurs constituziunal

Art. 57 Admissibladad

Sco dretgira constituziunala giuditgescha la Dretgira superiura recurs cunter: *

  1. relaschs legislativs;
  2. intervenziuns en il dretg da votar sco er en elecziuns ed en votaziuns;
  3. decisiuns definitivas da vischnancas, d'autras corporaziuns e d'instituts autonoms da dretg chantunal sco er dal cussegl grond, da la regenza e dals departaments chantunals en dispitas da dretg public.

Sch'in relasch legislativ è suttamess a l'approvaziun da la regenza u d'in departament, è admissibel il recurs constituziunal cunter il relasch pir suenter la communicaziun dal conclus d'approvaziun.

Il recurs constituziunal è exclus, sch'i dat in auter med legal chantunal.

Art. 58 Legitimaziun

La legitimaziun da far recurs cunter relaschs legislativs ha quella persuna che pudess vegnir pertutgada il proxim temp en ses interess degns da vegnir protegids tras l'applicaziun da la prescripziun contestada.

La legitimaziun da far recurs cunter intervenziuns en il dretg da votar sco er cunter elecziuns e cunter votaziuns ha quella persuna che ha il dretg da votar en il circul d'elecziun u da votaziun respectiv.

La legitimaziun da far recurs pervia da violaziun da sia autonomia ha mo la corporaziun respectiva.

La legitimaziun da far recurs ha dal rest quella persuna ch'è pertutgada dal relasch contestà u da la decisiun contestada e che ha in interess degn da vegnir protegì per abolir u per midar il relasch u la decisiun.

Art. 59 Motivs da recurs

Cun il recurs pon vegnir fatgas valair:

  1. violaziuns da dretgs constituziunals e politics sco er dal princip da la precedenza dal dretg surordinà;
  2. violaziuns da l'autonomia da las vischnancas, da las regiuns e d'autras corporaziuns da dretg public sco er da las baselgias chantunalas.

Art. 60 Termin

Il recurs sto vegnir inoltrà en scrit a la Dretgira superiura entaifer 30 dis dapi la communicaziun da la decisiun contestada u dapi la publicaziun uffiziala. *

En cas da recurs cunter intervenziuns en il dretg da votar sco er cunter elecziuns e cunter votaziuns importa il termin 10 dis dapi:

  1. la communicaziun da la decisiun da recurs; u
  2. la scuverta dal motiv da recurs, il pli tard dentant suenter la publicaziun uffiziala dal resultat d'ina elecziun u d'ina votaziun.

Per commembras e per commembers d'ina corporaziun che han il dretg da votar vala – en cas che la radunanza prenda in conclus – il di dal conclus sco di da l'enconuschientscha. Sch'i succeda ina publicaziun uffiziala, è quella decisiva per il cumenzament dal termin.

Art. 61 Sentenzia

La Dretgira superiura abolescha il relasch contestà u la decisiun contestada, sche tal u tala cuntrafa a la constituziun u a la lescha. *

A medem temp ordinescha ella che questa decisiun vegnia publitgada adequatamain.

Uschenavant ch'ina violaziun da la constituziun na po betg vegnir abolida autramain, relascha la Dretgira superiura las ordinaziuns necessarias. *

Art. 62 Dretg subsidiar

Uschenavant che questa part na cuntegna naginas prescripziuns, vegnan applitgadas las disposiziuns davart la procedura da recurs giudizial administrativ. *

4.4. Plant da dretg administrativ

Art. 63 Admissibladad

La Dretgira superiura giuditgescha en la procedura da plant: *

  1. dispitas da dretg public ed administrativ tranter corporaziuns ed instituts da dretg public che han la medema posiziun in envers l'auter;
  2. dispitas pervia da contracts da dretg public;
  3. pretensiuns d'indemnisaziun che resultan da la Lescha davart la responsabladad dal stadi, uschenavant che nagina autra autoritad n'è determinada;
  4. pretensiuns d'indemnisaziun che resultan dad acts legitims da corporaziuns e d'instituts da dretg public, uschenavant ch'igl exista ina basa legala respectiva ed uschenavant che naginas autras autoritads n'èn determinadas;
  5. pretensiuns da dretg patrimonial or d'ina relaziun da servetsch publica, uschenavant che naginas autras autoritads n'èn determinadas;
  6. dispitas da dretg public ed administrativ ch'èn vegnidas assegnadas tenor ina prescripziun speziala a la Dretgira superiura per las laschar giuditgar;
  7. dispitas, a las qualas las baselgias chantunalas renconuschidas u lur cumins-baselgia èn participads, uschenavant ch'ellas pon vegnir contestadas davant il Tribunal federal, u dispitas ch'èn assegnadas da las baselgias chantunalas a la Dretgira superiura per las laschar giuditgar.

Sco dretgira d'assicuranzas giuditgescha ella en la procedura da plant:

  1. dispitas en il senn da l'artitgel 73 da la lescha federala davart la prevenziun professiunala per vegliadetgna, survivents ed invaliditad (LPP)[7];
  2. dispitas en il senn da l'artitgel 85 da la Lescha davart la surveglianza da las assicuranzas (LSA)[8] e da l'artitgel 7 dal Cudesch da procedura civila svizzer[9].

Art. 64 Litispendenza

Il plant daventa pendent tras l'inoltraziun a la Dretgira superiura. *

Art. 65 Dretg subsidiar

Uschenavant che questa part na cuntegna naginas prescripziuns, vegnan applitgadas las disposiziuns davart la procedura da recurs davant la Dretgira superiura. *

Sch'i na pon vegnir prendidas naginas prescripziuns or da questa lescha, vegnan applitgadas las disposiziuns che valan per la procedura civila confurm al senn.

4a. Proceduras davant la Dretgira da giustia *

Art. 65a * Recurs giudizial administrativ

La Dretgira da giustia giuditgescha sco ultima instanza recurs cunter:

  1. decisiuns da surveglianza ierarchica da la Dretgira superiura che pertutgan commembras e commembers da la Dretgira superiura;
  2. decisiuns da surveglianza ierarchica dal Cussegl grond che pertutgan commembras e commembers da la Dretgira superiura;
  3. decisiuns da la Dretgira superiura areguard il dretg da persunal che pertutgan las collavuraturas ed ils collavuraturs da la Dretgira superiura;
  4. decisiuns da la cumissiun da surveglianza;
  5. decisiuns da la Dretgira superiura concernent dumondas da recusaziun, uschenavant ch'i dovra ina decisiun d'ina autoritad chantunala da meds legals per pudair far recurs tar il Tribunal federal;
  6. ulteriuras decisiuns, uschenavant che quai è previs tras lescha u vegn pretendì dal dretg federal.

Las premissas per far recurs e la procedura da recurs sa drizzan tenor las reglas che valan per la procedura da recurs giudizial administrativ davant la Dretgira superiura.

Art. 65b * Conflicts da cumpetenza

La Dretgira da giustia decida definitivamain davart conflicts da cumpetenza tranter organs da la giurisdicziun, per ils quals la lescha na prevesa nagina autra regulaziun da soluziun.

Ella vegn appellada d'in organ da la giurisdicziun, sch'igl exista unitad davart il conflict da cumpetenza.

Art. 65c * Procedura da plant giudizial administrativ

En la procedura da plant giudizial administrativ giuditgescha la Dretgira da giustia sco suletta instanza chantunala pretensiuns d'indemnisaziun che resultan da la Lescha davart la responsabladad dal stadi[10] e che vegnan assegnadas ad ella per laschar giuditgar.

5. Meds legals extraordinaris e meds giuridics

5.1. Interpretaziun, rectificaziun e revisiun

Art. 66 Interpretaziun e rectificaziun

Sche la decisiun cuntegna intschertezzas u cuntradicziuns en il dispositiv u en relaziun cun consideraziuns decisivas tar il dispositiv, pon las partidas pretender ina interpretaziun.

Sche la decisiun cuntegna sbagls da redacziun u da calculaziun che han consequenzas en il dispositiv, pon las partidas pretender che quels vegnian rectifitgads. L'autoritad po rectifitgar d'uffizi tals sbagls.

Davart dumondas d'interpretaziun e da rectificaziun decida l'autoritad sin basa d'ina correspundenza simpla.

Art. 67 Revisiun

L'autoritad che ha decidì sco ultima reveda d'uffizi u sin dumonda decisiuns legalmain valaivlas, sche:

  1. la partida ha scuvrì posteriuramain fatgs u meds da cumprova relevants che n'han betg pudì vegnir appurtads a temp;
  2. la decisiun era vegnida influenzada tras in crim u tras in delict;
  3. ina dumonda preliminara da dretg civil u penal, ch'era vegnida giuditgada da l'autoritad, è vegnida giuditgada autramain da la dretgira civila u penala cumpetenta;
  4. l'autoritad n'ha – per sbagl – betg valità fatgs relevants ch'èn cuntegnids en las actas;
  5. singuls puncts da la pretensiun da dretg n'èn betg vegnids giuditgads.

Ina dumonda da revisiun sto vegnir inoltrada tar l'ultima instanza, e quai entaifer 90 dis dapi l'enconuschientscha dal motiv da revisiun. L'ultima instanza po conceder in effect suspensiv a la dumonda.

Suenter la scadenza da 10 onns dapi la communicaziun da la decisiun è admissibla ina dumonda da revisiun mo pli sin basa da l'alinea 1 litera b.

5.2. Recurs da surveglianza

Art. 68 Object

L'object dal recurs da surveglianza pon esser acts u omissiuns d'autoritads administrativas sco er da corporaziuns e d'instituts da dretg public chantunal ch'èn suttamess a la surveglianza da la regenza.

Il recurs è mo admissibel, sche la violaziun da dretg che vegn pretendida na po betg vegnir contestada tras in med legal u tras in plant tar la Dretgira superiura u tar la Regenza. *

Art. 69 Legitimaziun

In interess spezial n'è betg necessari per far recurs.

Art. 70 Termin

Il recurs n'è betg lià vi d'in termin.

Art. 71 Decisiun

En sia decisiun s'exprima l'autoritad da surveglianza, sche e quant enavant ch'i duain vegnir ordinadas mesiras dal dretg da surveglianza.

La decisiun da l'autoritad da surveglianza è definitiva.

6. Custs ed indemnisaziun da las partidas

6.1. Custs

Art. 72 Obligaziun da surpigliar ils custs en general

A las partidas pon vegnir adossads ils custs per proceduras ch'ellas han pretendì u chaschunà, nun che la procedura saja gratuita sin basa da prescripziuns spezialas.

Sche pliras persunas participadas han pretendì u chaschunà communablamain ina procedura, stattan ellas bunas per ils custs en moda solidara, uschenavant che l'autoritad na decida nagut auter.

La regulaziun dals custs vegn fatga da l'autoritad ch'è cumpetenta en la chaussa principala.

Art. 73 Obligaziun da surpigliar ils custs en la procedura da meds legals e da plant

En la procedura da meds legals e da plant sto per regla la partida perdenta surpigliar ils custs.

Pliras partidas surpiglian lur custs en parts egualas, uschenavant che l'autoritad na decida nagut auter.

En cas ch'ina decisiun vegn abolida, po l'autoritad da meds legals decider davart l'adossaziun dals custs da la procedura davant l'instanza precedenta.

Art. 74 Pajament anticipà dals custs

L'autoritad po pretender da la partida petenta, recurrenta u accusanta da pajar anticipadamain ils custs.

I sto vegnir fixà in termin adequat per la partida per pajar anticipadamain ils custs.

Sche la partida na paja betg anticipadamain ils custs entaifer il termin fixà malgrà la smanatscha da las consequenzas da negligientscha, na sto betg vegnir entrà en sia dumonda.

Art. 75 Calculaziun dals custs

Ils custs da procedura sa cumponan da:

  1. la taxa dal stadi che vegn incassada per far diever d'ina autoritad;
  2. las taxas per emetter e per communitgar la decisiun;
  3. las expensas en daner blut.

La taxa dal stadi importa maximalmain 20 000 francs. Ella sa drizza tenor la dimensiun e la difficultad da la chaussa sco er tenor l'interess e la capacitad economica da las persunas ch'èn obligadas da surpigliar ils custs. En proceduras davant la Dretgira superiura che chaschunan custs spezialmain gronds s'augmenta il rom da las taxas a 100 000 francs. Sch'i vegn desistì d'ina sentenzia motivada cumplettamain, vegn reducida adequatamain la taxa dal stadi. *

Per proceduras davant autoritads administrativas chantunalas regla la Regenza tras in'ordinaziun las tariffas per la taxa dal stadi, l'autezza da las taxas per emetter e per communitgar la decisiun sco er l'indemnisaziun da las expensas en daner blut. *

Per proceduras davant la Dretgira superiura regla la Dretgira superiura, per proceduras davant la Dretgira da giustia la Dretgira da giustia tras in'ordinaziun l'autezza da las taxas per emetter e per communitgar la decisiun sco er l'indemnisaziun da las expensas en daner blut. *

Art. 76 Giurisdicziun gratuita

Tras ina disposiziun procedurala u tras la decisiun en la chaussa principala d'ina partida che na dispona betg dals meds finanzials necessaris po l'autoritad permetter sin dumonda la procedura gratuita, sche sia dispita giuridica n'è betg evidentamain intenziunala u invana da bel principi.

La permissiun liberescha da tut ils custs e da tut las taxas da l'autoritad. Resalvadas restan las disposiziuns davart la restituziun.

Nua che las relaziuns giustifitgeschan quai, procura l'autoritad sin agens custs per in'advocata u per in advocat. L'indemnisaziun sa drizza tenor la legislaziun davart las advocatas ed ils advocats. *

Sche las premissas scadan en il decurs da la procedura, po l'autoritad retrair la permissiun. *

Art. 77 Restituziun da custs relaschads

Sch'ina partida fa in process gratuit, sto ella restituir ils custs relaschads ed ils custs da la represchentanza legala, sche sias relaziuns d'entrada e da facultad èn sa meglieradas e sch'ella è en cas da far quai. Il dretg dal chantun sin ina restituziun surannescha suenter 10 onns dapi che la decisiun è entrada en vigur. *

Davart l'obligaziun da restituziun decida l'uffizi che vegn designà da la Regenza. Cunter sia decisiun poi vegnir fatg recurs tar la Dretgira superiura. *

Tras la procedura d'invista renda l'administraziun da taglia accessiblas las datas necessarias a l'uffizi ch'è cumpetent per far valair ils dretgs da restituziun. En las vischnancas ha il post ch'è cumpetent per las restituziuns il dretg da prender invista da las datas necessarias sur l'uffizi da taglia. *

6.2. Indemnisaziun da partida

Art. 78 Dretg e grevezza

En la procedura da meds legals u da plant vegn per regla obligada la partida perdenta da restituir a la partida gudagnanta ils custs necessaris ch'èn vegnids chaschunads tras la dispita giuridica. *

Sche la confederaziun, sch'il chantun, sche las vischnancas e sche las organisaziuns ch'èn incaricadas cun incumbensas da dretg public gudognan en lur champ d'activitad uffizial, na vegnan per regla concedidas naginas indemnisaziuns da las partidas ad ellas respectivamain ad el.

7. Execuziun

Art. 79 Executabilitad

Decisiuns pon vegnir exequidas, uschespert ch'in med legal ordinari n'è betg pli admissibel u sch'il med legal n'ha betg in effect suspensiv.

Sco decisiuns legalmain valaivlas pon vegnir exequidas:

  1. enclegientschas fatgas davant in'autoritad u approvadas da tala;
  2. decisiuns da stritgada;
  3. disposiziuns preventivas e proceduralas.

Art. 80 Cumpetenza

Las autoritads administrativas exequeschan sezzas lur decisiuns. Ellas pon delegar l'execuziun ad in'autoritad subordinada.

L'execuziun d'ina decisiun da recurs è chaussa da quella autoritad che ha decidì en emprima instanza. Sche quella n'ademplescha betg u betg correctamain sia obligaziun, po vegnir fatg diever da l'agid da l'instanza da meds legals.

L'execuziun da las mesiras disponidas u ordinadas da la Dretgira superiura e da la Dretgira da giustia è chaussa dal departament ch'è cumpetent per la giustia. *

Resalvadas restan disposiziuns divergentas d'auters relaschs.

Art. 81 Meds da sforz e smanatscha da sforz

Decisiuns vegnan exequidas tras:

  1. la scussiun tenor la lescha federala davart scussiun e concurs[11], sche las decisiuns prevesan in pajament u ina prestaziun da garanzia;
  2. in'execuziun d'uffizi sin donn e cust da las persunas obligadas, e quai cun fixar ils custs tras ina decisiun speziala;
  3. in sforz direct cunter la persuna obligada u vi da sias chaussas.

La persecuziun penala d'ina persuna obligada resta resalvada, uschenavant che quai è previs en la lescha u uschenavant che quai è vegnì smanatschà da l'autoritad tenor l'artitgel 292 dal cudesch penal svizzer[12].

Avant che l'autoritad ordinescha in'execuziun d'uffizi u in sforz direct, sto vegnir fixà per la persuna obligada in termin adequat per ademplir l'obligaziun, e quai cun renviar expressivamain a las consequenzas en cas da refusa. I po mo vegnir desistì da fixar quest termin, sch'in privel smanatscha.

L'autoritad na dastga betg far diever d'in med da sforz pli ferm che quai che las relaziuns pretendan.

8. Disposiziuns finalas

Art. 82 Aboliziun da relaschs

Cun l'entrada en vigur da questa lescha vegnan abolids ils suandants relaschs:

  1. lescha davart la giurisdicziun administrativa en il chantun Grischun dals 9 d'avrigl 1967[13];
  2. lescha davart la procedura en fatgs administrativs e constituziunals dals 3 d'october 1982[14].

Sche relaschs vertents renvieschan a disposiziuns che vegnan abolidas tras questa lescha, vegnan applitgadas las disposiziuns correspundentas da questa lescha.

Art. 83 Midada dal dretg vertent

La midada da leschas vegn reglada en l'agiunta[15].

Sche ordinaziuns dal cussegl grond na correspundan betg a las directivas da l'artitgel 32 alinea 1 da la constituziun chantunala[16] e cuntrafan a questa lescha areguard la terminologia, areguard il termin per meds legals u areguard la garanzia da la via giudiziala, las po il cussegl grond adattar a questa lescha tras in'ordinaziun.

Art. 84 Valaivladad limitada dal dretg vertent

Uschenavant che las disposiziuns da questa lescha davart ils custs na pon betg vegnir applitgadas, valan vinavant ils suandants artitgels da la lescha davart la procedura en fatgs administrativs e constituziunals dals 3 d'october 1982[17], fin che disposiziuns legalas correspundentas entran en vigur:

1. Artitgel 36:[18]
2. Artitgel 40:[19]

Art. 85 Dretg transitoric

Proceduras pendentas il mument da l'entrada en vigur da questa lescha vegnan manadas a fin da l'instanza respectiva tenor il dretg vertent.

La contestabladad e la procedura da meds legals sa drizzan tenor il dretg nov, sch'il termin per meds legals n'è anc betg scadì il mument da l'entrada en vigur dal dretg nov.

Il termin per contestar relaschs legislativs cumenza cun l'entrada en vigur da questa lescha.

La surannaziun dals process gratuits ch'èn vegnids concedids avant che la revisiun parziala da la lescha davart las advocatas ed ils advocats[20] dals 21 d'october 2008 è entrada en vigur, cumenza cur che questa lescha entra en vigur. *

Proceduras ch'èn pendentas davant la Dretgira administrativa il mument che la midada da questa lescha entra en vigur, vegnan surdadas a la dretgira ch'è cumpetenta tenor il dretg nov, cura che la revisiun parziala entra en vigur. *

Las disposiziuns da l'artitgel 38a davart la correspundenza giuridica electronica en la procedura davant la Dretgira superiura restan en vigur, fin che la Lescha federala davart las plattafurmas per la communicaziun electronica en il sectur giudizial (LPCEG) è entrada en vigur e fin che la plattafurma Justitia.Swiss che sa basa sin questa lescha, vegn dada liber per la procedura administrativa chantunala respectivamain per la procedura giudiziala administrativa chantunala. La Regenza vegn autorisada da constatar, sche las cundiziuns èn ademplidas. Cura che quest conclus entra en vigur, vegnan l'artitgel 38a e l'artitgel 85 alinea 6 abolids automaticamain. *

Art. 86 Referendum ed entrada en vigur

Questa lescha è suttamessa al referendum facultativ[21].

La regenza fixescha il termin da l'entrada en vigur[22].

L'artitgel 75 alinea 4 entra en vigur mo, sche la revisiun parziala da la constituziun chantunala dals 31 d'avust 2006 è vegnida acceptada. Sch'ella vegn refusada, survegn la disposiziun la suandanta formulaziun: Per proceduras davant la dretgira administrativa regla la regenza tras in'ordinaziun l'autezza da las taxas per emetter e per communitgar la decisiun sco er l'indemnisaziun da las expensas en daner blut.[23]

Egress

-

Tabella da las modificaziuns - tenor conclus

Conclus Entrada en vigur Element Modificaziun Publicaziun en la CUL
31-08-2006 01-01-2007 relasch emprima versiun -
05-12-2006 01-05-2007 Art. 63 al. 1, c) midada -
05-12-2006 01-05-2007 Art. 63 al. 1, d) midada -
05-12-2006 01-05-2007 Art. 63 al. 1, e) midada -
05-12-2006 01-05-2007 Art. 63 al. 1, f) midada -
05-12-2006 01-05-2007 Art. 63 al. 1, g) integraziun -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 76 al. 3 midada -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 76 al. 4 integraziun -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 77 al. 1 midada -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 77 al. 2 midada -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 77 al. 3 integraziun -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 78 al. 1 midada -
21-10-2008 01-04-2009 Art. 85 al. 4 integraziun -
16-06-2010 01-01-2011 Titel 2.1. midada 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Titel 2.1.2. midada 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 6a integraziun 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 6b integraziun 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 6c integraziun 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Titel 2.1.3. midada 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 15 revisiun totala 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 43 al. 1 midada 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 43 al. 2 midada 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 43 al. 2, c) integraziun 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 43 al. 2, d) integraziun 2010, 2551
16-06-2010 01-01-2011 Art. 43 al. 3 midada 2010, 2551
13-01-2015 01-01-2016 Art. 2 midada dal titel 2015-005
13-01-2015 01-01-2016 Art. 2 al. 1 midada 2015-005
13-01-2015 01-01-2016 Art. 59 al. 1, b) midada 2015-005
02-02-2016 01-02-2016 Art. 85b integraziun 2016-001
31-08-2018 01-01-2019 Art. 43 al. 4 integraziun 2018-023
14-06-2022 01-01-2025 Art. 6c al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 6c al. 1, a) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 6c al. 1, abis) integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 6c al. 1, b) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 11 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 28 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Titel 4. midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 42 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 43 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 43 al. 3, a) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 44 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 47 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 48 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 49 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 49 al. 1, f) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 49 al. 1, fbis) integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 49 al. 1, fter) integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 52 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 55 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 55 al. 3 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 56 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 56 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 56 al. 3 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 57 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 60 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 61 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 61 al. 3 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 62 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 63 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 63 al. 1, c) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 63 al. 1, f) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 63 al. 1, g) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 63 al. 2, b) midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 64 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 65 al. 1 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Titel 4a. integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 65a integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 65b integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 65c integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 68 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 75 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 75 al. 3 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 75 al. 4 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 77 al. 2 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 80 al. 3 midada 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 85 al. 5 integraziun 2023-008
14-06-2022 01-01-2025 Art. 85b aboliziun 2023-008
13-06-2023 01-01-2024 Art. 49 al. 2, b) midada 2023-035
16-10-2023 01-04-2024 Titel 2.1. midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Titel 2.1.2.a integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 6d integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 6e integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 7 al. 1bis integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 8a integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 8b integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 17 al. 1 midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 17 al. 1bis integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 17 al. 4 integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 23 midada dal titel 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 23 al. 2 midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 23 al. 3 midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 23a integraziun 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 33 al. 1 midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 33 al. 2 midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 38 al. 1 midada 2024-005
16-10-2023 01-04-2024 Art. 38 al. 2 midada 2024-005
30-08-2024 01-01-2025 Art. 38a integraziun 2024-053
30-08-2024 01-01-2025 Art. 85 al. 6 integraziun 2024-053

Tabella da las modificaziuns - tenor element

Element Conclus Entrada en vigur Modificaziun Publicaziun en la CUL
relasch 31-08-2006 01-01-2007 emprima versiun -
Art. 2 13-01-2015 01-01-2016 midada dal titel 2015-005
Art. 2 al. 1 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-005
Titel 2.1. 16-06-2010 01-01-2011 midada 2010, 2551
Titel 2.1. 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Titel 2.1.2. 16-06-2010 01-01-2011 midada 2010, 2551
Art. 6a 16-06-2010 01-01-2011 integraziun 2010, 2551
Art. 6b 16-06-2010 01-01-2011 integraziun 2010, 2551
Art. 6c 16-06-2010 01-01-2011 integraziun 2010, 2551
Art. 6c al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 6c al. 1, a) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 6c al. 1, abis) 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 6c al. 1, b) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Titel 2.1.2.a 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 6d 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 6e 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Titel 2.1.3. 16-06-2010 01-01-2011 midada 2010, 2551
Art. 7 al. 1bis 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 8a 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 8b 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 11 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 15 16-06-2010 01-01-2011 revisiun totala 2010, 2551
Art. 17 al. 1 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Art. 17 al. 1bis 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 17 al. 4 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 23 16-10-2023 01-04-2024 midada dal titel 2024-005
Art. 23 al. 2 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Art. 23 al. 3 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Art. 23a 16-10-2023 01-04-2024 integraziun 2024-005
Art. 28 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 33 al. 1 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Art. 33 al. 2 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Titel 4. 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 38 al. 1 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Art. 38 al. 2 16-10-2023 01-04-2024 midada 2024-005
Art. 38a 30-08-2024 01-01-2025 integraziun 2024-053
Art. 42 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 43 al. 1 16-06-2010 01-01-2011 midada 2010, 2551
Art. 43 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 43 al. 2 16-06-2010 01-01-2011 midada 2010, 2551
Art. 43 al. 2, c) 16-06-2010 01-01-2011 integraziun 2010, 2551
Art. 43 al. 2, d) 16-06-2010 01-01-2011 integraziun 2010, 2551
Art. 43 al. 3 16-06-2010 01-01-2011 midada 2010, 2551
Art. 43 al. 3, a) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 43 al. 4 31-08-2018 01-01-2019 integraziun 2018-023
Art. 44 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 47 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 48 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 49 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 49 al. 1, f) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 49 al. 1, fbis) 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 49 al. 1, fter) 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 49 al. 2, b) 13-06-2023 01-01-2024 midada 2023-035
Art. 52 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 55 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 55 al. 3 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 56 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 56 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 56 al. 3 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 57 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 59 al. 1, b) 13-01-2015 01-01-2016 midada 2015-005
Art. 60 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 61 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 61 al. 3 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 62 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 63 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 63 al. 1, c) 05-12-2006 01-05-2007 midada -
Art. 63 al. 1, c) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 63 al. 1, d) 05-12-2006 01-05-2007 midada -
Art. 63 al. 1, e) 05-12-2006 01-05-2007 midada -
Art. 63 al. 1, f) 05-12-2006 01-05-2007 midada -
Art. 63 al. 1, f) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 63 al. 1, g) 05-12-2006 01-05-2007 integraziun -
Art. 63 al. 1, g) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 63 al. 2, b) 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 64 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 65 al. 1 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Titel 4a. 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 65a 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 65b 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 65c 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 68 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 75 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 75 al. 3 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 75 al. 4 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 76 al. 3 21-10-2008 01-04-2009 midada -
Art. 76 al. 4 21-10-2008 01-04-2009 integraziun -
Art. 77 al. 1 21-10-2008 01-04-2009 midada -
Art. 77 al. 2 21-10-2008 01-04-2009 midada -
Art. 77 al. 2 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 77 al. 3 21-10-2008 01-04-2009 integraziun -
Art. 78 al. 1 21-10-2008 01-04-2009 midada -
Art. 80 al. 3 14-06-2022 01-01-2025 midada 2023-008
Art. 85 al. 4 21-10-2008 01-04-2009 integraziun -
Art. 85 al. 5 14-06-2022 01-01-2025 integraziun 2023-008
Art. 85 al. 6 30-08-2024 01-01-2025 integraziun 2024-053
Art. 85b 02-02-2016 01-02-2016 integraziun 2016-001
Art. 85b 14-06-2022 01-01-2025 aboliziun 2023-008