Lescha da linguas dal chantun Grischun

(LLing)

dals 19-10-2006 (versiun dals 01-01-2025)

Preambel

Il cussegl grond dal chantun Grischun[1],

sa basond sin l'art. 3 da la constituziun chantunala[2],

suenter avair gì invista da la missiva da la regenza dals 16 da matg 2006[3],

concluda:

1. Disposiziuns generalas

Art. 1 Intent

Questa lescha ha l'intent da:

rinforzar la trilinguitad sco element essenzial dal Grischun;
consolidar individualmain, socialmain ed instituziunalmain la conscienza per la plurilinguitad chantunala;
promover la chapientscha e la convivenza tranter las cuminanzas linguisticas chantunalas;
mantegnair e promover la lingua rumantscha e taliana;
sustegnair il rumantsch, la lingua chantunala periclitada, cun mesiras spezialas;
stgaffir premissas en il chantun per in institut per la plurilinguitad.

Cun ademplir lur incumbensas tegnan il chantun, las regiuns, las vischnancas, las corporaziuns da vischnancas sco er autras corporaziuns da dretg public quint da la cumposiziun linguistica usitada dals territoris e prendan resguard da la communitad linguistica tradiziunala. *

Art. 2 Object

Questa lescha regla:

il diever da las linguas chantunalas uffizialas tras las autoritads chantunalas e tras las dretgiras;
las mesiras per mantegnair e per promover la lingua e la cultura rumantscha e taliana sco er il barat tranter las cuminanzas linguisticas chantunalas;
l'attribuziun da las vischnancas e da las regiuns als territoris linguistics sco er la collavuraziun dal chantun cun las vischnancas, cun las regiuns e cun las corporaziuns da vischnancas sco er cun autras corporaziuns da dretg public tar la determinaziun da lur linguas uffizialas e da lur linguas da scola.

2. Linguas chantunalas uffizialas

Art. 3 Princips

Las linguas uffizialas dal chantun vegnan applitgadas en la legislaziun, en l'applicaziun dal dretg ed en la giurisdicziun.

Mintga persuna po sa drizzar a las autoritads chantunalas en ina lingua uffiziala da sia tscherna.

Las autoritads chantunalas respundan en la lingua uffiziala, en la quala ellas vegnan dumandadas. En il contact cun vischnancas, cun regiuns e cun corporaziuns da vischnancas dovran ellas las linguas uffizialas da talas. En proceduras da recurs sa drizza la lingua da procedura tenor la lingua uffiziala che vegn duvrada en la decisiun contestada. *

En la correspundenza dovran las autoritads chantunalas, la Dretgira superiura, la Dretgira da giustia e la Dretgira da mesiras repressivas las linguas uffizialas en lur furmas da standard. *

La furma rumantscha da standard da las autoritads chantunalas, da la Dretgira superiura, da la Dretgira da giustia e da la Dretgira da mesiras repressivas è rumantsch grischun. Persunas da lingua rumantscha pon sa drizzar al chantun en ils idioms u en rumantsch grischun. *

Art. 4 Cussegl grond

Tar las tractativas en il cussegl grond ed en sias cumissiuns s'exprima mintga commembra e mintga commember en la lingua uffiziala da sia tscherna.

Mintga commembra e mintga commember dal cussegl grond ha il dretg da pretender translaziuns da dumondas parlamentaras inoltradas, e quai en la lingua uffiziala ch'ella u ch'el chapescha.

Texts uffizials ch'èn previs per la publicaziun en il cudesch da dretg grischun ston esser avant maun en tut las linguas uffizialas per vegnir tractads en il cussegl grond ed en sias cumissiuns.

Art. 5 Regenza

Las commembras ed ils commembers da la regenza lavuran en la lingua uffiziala da lur tscherna.

En in'ordinaziun speziala regla la regenza la translaziun da texts uffizials, da publicaziuns uffizialas, da communicaziuns uffizialas a las medias, da paginas d'internet uffizialas, da documents uffizials, da la correspundenza uffiziala sco er d'inscripziuns uffizialas d'edifizis chantunals e da vias chantunalas en las linguas chantunalas uffizialas.

Il chantun promova las enconuschientschas da ses persunal en las linguas chantunalas uffizialas.

Art. 6 Engaschaments

Sche plazzas da l'administraziun chantunala ston vegnir occupadas, sto per regla – sche las qualificaziuns èn las medemas – vegnir dada la preferenza a quellas candidatas ed a quels candidats che han enconuschientschas da duas u eventualmain da tut las trais linguas uffizialas.

Art. 7 Dretgiras ed autoritads da mediaziun 1. disposiziuns generalas *

La parsura u il parsura da la dretgira u da l'autoritad da mediaziun fixescha a norma da questa lescha, en tge lingua uffiziala che la procedura vegn fatga.

En las tractativas s'expriman las commembras ed ils commembers da las dretgiras u da las autoritads da mediaziun en la lingua uffiziala da lur tscherna. *

Sentenzias, conclus e disposiziuns vegnan redigids en la lingua uffiziala, en la quala la procedura è vegnida fatga. *

Sch'ina partida sa mo in'autra lingua uffiziala, ordinescha la parsura u il parsura da la dretgira u da l'autoritad da mediaziun – sin dumonda – ina translaziun gratuita da la tractativa respectivamain da la sentenzia. *

En enclegientscha cun las partidas èsi admess da divergiar da las disposiziuns da questa lescha.

Art. 8 2. Dretgira superiura, Dretgira da giustia e Dretgira da mesiras repressivas *

En proceduras davant la Dretgira superiura, davant la Dretgira da giustia e davant la Dretgira da mesiras repressivas pon las partidas duvrar ina lingua chantunala uffiziala da lur tscherna per lur scrittiras giuridicas e per lur inoltraziuns. *

La lingua da procedura sa drizza per regla tenor la lingua uffiziala che vegn duvrada en la decisiun contestada respectivamain tenor la lingua uffiziala che vegn discurrida e duvrada da la partida accusada.

Art. 9 3. dretgiras regiunalas a) regiuns monolinguas *

… *

Per scrittiras giuridicas e per inoltraziuns sto vegnir duvrada la lingua uffiziala da la regiun. *

La tractativa principala vegn fatga en la lingua uffiziala da la regiun. *

Art. 10 b) regiuns plurilinguas *

… *

Per lur scrittiras giuridicas e per lur inoltraziuns pon las partidas duvrar ina lingua uffiziala da la regiun. *

La tractativa principala vegn per regla fatga en ina lingua uffiziala da la regiun che vegn discurrida e duvrada da la partida accusada respectivamain da la persuna accusada. *

Art. 10a * 4. autoritads da mediaziun

Sch'ina autoritad da mediaziun è cumpetenta per l'entir chantun, vegnan applitgadas las disposiziuns davart la Dretgira superiura, davart la Dretgira da giustia e davart la Dretgira da mesiras repressivas. *

Per las proceduras davant las ulteriuras autoritads da mediaziun vegnan applitgadas confurm al senn las disposiziuns davart las dretgiras regiunalas. *

3. Promoziun da la lingua rumantscha e taliana / barat tranter las cuminanzas linguisticas

Art. 11 Chantun 1. instituziuns

A la Lia rumantscha, a la Pro Grigioni italiano ed a la Fundaziun Medias Rumantschas paja il chantun contribuziuns periodicas annualas per mantegnair e per promover la lingua e la cultura rumantscha respectivamain taliana.

La concessiun da las contribuziuns chantunalas vegn fatga dependenta da l'observaziun da cunvegnas da prestaziun tranter il chantun e las instituziuns che han il dretg da survegnir contribuziuns. Questas cunvegnas da prestaziun vegnan concludidas per ina perioda da mintgamai quatter onns.

Il preventiv, il rapport annual ed il quint annual ston vegnir suttamess a la regenza per l'approvaziun.

Las contribuziuns chantunalas importan 10 fin 50 pertschient dals custs cumprovads tenor la cunvegna da prestaziun.

Il cussegl grond fixescha en atgna cumpetenza ils credits per las contribuziuns chantunalas.

Art. 12 2. projects e mesiras da promoziun spezialas a) secturs, criteris da calculaziun

Il chantun po pajar contribuziuns a vischnancas, ad autras corporaziuns da dretg public ed a persunas privatas, cunzunt a favur:

da mesiras e da projects per mantegnair e per promover la lingua rumantscha e taliana sco er la trilinguitad chantunala;
da mesiras e da projects per la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas chantunalas;
da gasettas e da revistas rumantschas e talianas per indemnisar prestaziuns che mantegnan la lingua, sche quellas prestaziuns na pon betg vegnir furnidas uschia ch'ellas cuvran ils custs;
da l'elavuraziun, da la translaziun e da la publicaziun da lavurs scientificas davart las linguas chantunalas, davart lur idioms e davart lur dialects, davart la plurilinguitad sco er davart la politica da linguas e da chapientscha;
da la translaziun d'ovras litteraras en rumantsch;
da curs da rumantsch u da talian per integrar persunas d'autras linguas;
d'in institut per la plurilinguitad en il chantun Grischun;
da l'installaziun da scolas bilinguas u da classas bilinguas en vischnancas tudestgas.

Las contribuziuns chantunalas sa drizzan cunzunt tenor la qualitad da la mesira, tenor sia impurtanza linguistic-regiunala sco er tenor ses effect per il mantegniment e per la promoziun da la lingua.

Art. 13 b) premissas per las contribuziuns

Las contribuziuns chantunalas vegnan fatgas dependentas d'atgnas prestaziuns adequatas da las instituziuns che retschaivan contribuziuns.

A projects che han en emprima lingia ina finamira da rendita na vegnan pajadas naginas contribuziuns chantunalas.

Art. 14 Vischnancas

Las vischnancas prendan mesiras per mantegnair e per promover lur lingua tradiziunala.

Art. 15 Barat tranter las cuminanzas linguisticas

Il chantun e las vischnancas promovan il barat da scolaras e da scolars, da classas da scola e da persunas d'instrucziun tranter las cuminanzas linguisticas.

Per quest intent po il chantun pajar contribuziuns ad organisaziuns da barat.

4. Linguas uffizialas e linguas da scola da las vischnancas e da las regiuns *

Art. 16 Vischnancas 1. linguas uffizialas a) determinaziun

En lur legislaziun determineschan las vischnancas las linguas uffizialas tenor ils princips da questa lescha.

Vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d'ina cuminanza linguistica tradiziunala d'almain 40 pertschient valan sco vischnancas monolinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala la lingua communala uffiziala;

Vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d'ina cuminanza linguistica tradiziunala d'almain 20 pertschient valan sco vischnancas plurilinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala ina da las linguas communalas uffizialas.

Per fixar la part procentuala d'ina cuminanza linguistica èn decisivs ils resultats da l'ultima dumbraziun federala dal pievel. A la cuminanza linguistica rumantscha u taliana tutgan tut las persunas che inditgeschan il rumantsch u il talian tar almain in dumonda davart l'appartegnientscha linguistica.

Art. 17 b) champ d'applicaziun

Vischnancas monolinguas èn obligadas da far diever da lur lingua uffiziala, cunzunt a la radunanza communala, tar votaziuns communalas, tar communicaziuns e publicaziuns communalas, en il contact uffizial cun la populaziun sco er tar inscripziuns da locals uffizials e da vias. Tar inscripziuns privatas che sa drizzan a la publicitad sto vegnir resguardada la lingua uffiziala en moda adequata.

Vischnancas plurilinguas èn obligadas da far diever en moda adequata da la lingua uffiziala tradiziunala.

Las vischnancas reglan ils detagls davart il champ d'applicaziun da lur linguas uffizialas en cooperaziun cun la regenza.

Art. 18 2. linguas da scola a) disposiziuns generalas

En lur legislaziun reglan las vischnancas la lingua da scola per l'instrucziun en la scola populara, e quai tenor ils princips da questa lescha.

L'attribuziun da las vischnancas a las vischnancas monolinguas ed a las vischnancas plurilinguas vegn fatga confurm a las disposiziuns davart las linguas uffizialas.

Sin dumonda da la vischnanca po la regenza permetter excepziuns tar la tscherna da la lingua da scola en l'interess da mantegnair ina lingua chantunala periclitada.

Art. 19 b) vischnancas monolinguas

En vischnancas monolinguas ha lieu l'instrucziun da l'emprima lingua en la lingua uffiziala da la vischnanca. Ellas procuran che l'emprima lingua vegnia tgirada spezialmain sin tut ils stgalims da scola.

La determinaziun da la segunda lingua vegn fatga tenor ils princips da la lescha chantunala da scola.

Art. 20 c) vischnancas plurilinguas e vischnancas tudestgas

En vischnancas plurilinguas ha lieu l'instrucziun da l'emprima lingua en la lingua uffiziala tradiziunala.

En vischnancas plurilinguas ed en vischnancas tudestgas po la regenza – sin dumonda da la vischnanca – permetter da manar ina scola populara bilingua en l'interess da mantegnair la lingua tradiziunala.

En vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d'ina cuminanza linguistica tradiziunala d'almain 10 pertschient sto vegnir purschì rumantsch u talian durant il temp da scola obligatoric.

Art. 21 d) scolas regiunalas bilinguas

Sin dumonda d'ina vischnanca u d'ina regiun po la regenza – sa basond sin in concept – permetter da manar ina scola populara bilingua. Il chantun po pajar contribuziuns a questas scolas. *

Art. 22 3. cumpetenza linguistica

En vischnancas monolinguas cun rumantsch u cun talian sco lingua uffiziala sco er en vischnancas plurilinguas mettan las vischnancas a disposiziun purschidas a persunas d'autras linguas, per che quellas possian emprender e meglierar la cumpetenza linguistica en la lingua tradiziunala.

Art. 23 4. fusiun da vischnancas / colliaziuns da vischnancas

Sche duas u pliras vischnancas monolinguas u plurilinguas fusiuneschan, vegnan applitgadas confurm al senn las disposiziuns da questa lescha davart il diever da las linguas uffizialas e davart las linguas da scola. Per fixar la part procentuala da las commembras e dals commembers d'ina cuminanza linguistica è decisiv il dumber total da la populaziun da la vischnanca ch'è vegnida creada da nov.

Las regiuns e las corporaziuns da vischnancas reglan il diever da las linguas uffizialas ed eventualmain da las linguas da scola en ils statuts. En quest connex resguardan ellas en moda adequata la situaziun linguistica da las singulas vischnancas. *

Art. 24 5. midada da lingua

La midada d'ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca plurilingua e viceversa sco er la midada d'ina vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga èn suttamessas a la votaziun dal pievel. Ina dumonda correspundenta premetta che la part da las commembras e dals commembers da la cuminanza linguistica tradiziunala saja crudada sut 40 pertschient tar la midada d'ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca plurilingua e sut 20 pertschient tar la midada d'ina vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga.

Ina midada da lingua vala sco acceptada, sche la maioritad da las votantas e dals votants ha approvà la midada d'ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca plurilingua e sche dus terzs da las votantas e dals votants han approvà la midada d'ina vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga, e quai suenter avair deducì las vuschs vidas e nunvalaivlas.

Conclus davart la midada da lingua ston vegnir approvads da la regenza.

Art. 25 Regiuns *

Regiuns che sa cumponan da vischnancas monolinguas cun ina lingua uffiziala identica valan sco regiuns monolinguas. La lingua uffiziala da questas regiuns è la lingua uffiziala da las vischnancas che furman la regiun. *

Regiuns che sa cumponan da vischnancas cun differentas linguas uffizialas respectivamain da vischnancas plurilinguas valan sco regiuns plurilinguas. Las linguas uffizialas da questas regiuns èn tut las linguas uffizialas da las vischnancas che furman la regiun. *

… *

Las regiuns reglan ils detagls davart il champ d'applicaziun da lur linguas uffizialas en cooperaziun cun la regenza. *

5. Disposiziuns finalas

Art. 27 Disposiziun transitorica

Las disposiziuns davart las linguas uffizialas e davart las linguas da scola da las vischnancas na vegnan betg applitgadas per conclus da vischnancas ch'èn vegnids prendids avant l'entrada en vigur da questa lescha sco er per fatgs ch'èn capitads avant questa data.

Art. 28 Adattaziun da relaschs communals

Ils relaschs da las vischnancas e dals circuls sco er ils statuts da las colliaziuns da vischnancas ston vegnir adattads a las novas prescripziuns entaifer trais onns suenter che questa lescha è entrada en vigur.

Art. 29 Referendum ed entrada en vigur

Questa lescha è suttamessa al referendum facultativ[5].

La regenza fixescha il termin da l'entrada en vigur[6] da questa lescha.

Egress

Tabella da las modificaziuns - tenor conclus

Conclus	Entrada en vigur	Element	Modificaziun	Publicaziun en la CUL
19-10-2006	01-01-2008	relasch	emprima versiun	-
16-06-2010	01-01-2011	Art. 7	midada dal titel	2010, 2553
16-06-2010	01-01-2011	Art. 7 al. 2	midada	2010, 2553
16-06-2010	01-01-2011	Art. 7 al. 3	midada	2010, 2553
16-06-2010	01-01-2011	Art. 7 al. 4	midada	2010, 2553
23-12-2010	01-01-2011	Art. 10a	integraziun	2010, 2553
23-12-2010	01-01-2011	Art. 25 al. 3	aboliziun	2010, 2553
13-01-2015	01-01-2016	Art. 1 al. 2	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 2 al. 1, c)	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 3 al. 3	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 21 al. 1	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 23 al. 2	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 25	midada dal titel	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 25 al. 1	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 25 al. 2	midada	2015-005
13-01-2015	01-01-2016	Art. 25 al. 4	midada	2015-005
02-02-2016	01-01-2017	Art. 1 al. 2	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 2 al. 1, c)	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 3 al. 4	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 3 al. 5	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 8	midada dal titel	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 8 al. 1	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 9	midada dal titel	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 9 al. 1	aboliziun	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 9 al. 2	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 9 al. 3	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 10	midada dal titel	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 10 al. 1	aboliziun	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 10 al. 2	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 10 al. 3	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 10a al. 1	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Art. 10a al. 2	midada	2016-001
02-02-2016	01-01-2017	Titel 4.	midada	2016-001
14-06-2022	01-01-2025	Art. 3 al. 4	midada	2023-008
14-06-2022	01-01-2025	Art. 3 al. 5	midada	2023-008
14-06-2022	01-01-2025	Art. 8	midada dal titel	2023-008
14-06-2022	01-01-2025	Art. 8 al. 1	midada	2023-008
14-06-2022	01-01-2025	Art. 10a al. 1	midada	2023-008

Tabella da las modificaziuns - tenor element

Element	Conclus	Entrada en vigur	Modificaziun	Publicaziun en la CUL
relasch	19-10-2006	01-01-2008	emprima versiun	-
Art. 1 al. 2	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 1 al. 2	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 2 al. 1, c)	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 2 al. 1, c)	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 3 al. 3	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 3 al. 4	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 3 al. 4	14-06-2022	01-01-2025	midada	2023-008
Art. 3 al. 5	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 3 al. 5	14-06-2022	01-01-2025	midada	2023-008
Art. 7	16-06-2010	01-01-2011	midada dal titel	2010, 2553
Art. 7 al. 2	16-06-2010	01-01-2011	midada	2010, 2553
Art. 7 al. 3	16-06-2010	01-01-2011	midada	2010, 2553
Art. 7 al. 4	16-06-2010	01-01-2011	midada	2010, 2553
Art. 8	02-02-2016	01-01-2017	midada dal titel	2016-001
Art. 8	14-06-2022	01-01-2025	midada dal titel	2023-008
Art. 8 al. 1	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 8 al. 1	14-06-2022	01-01-2025	midada	2023-008
Art. 9	02-02-2016	01-01-2017	midada dal titel	2016-001
Art. 9 al. 1	02-02-2016	01-01-2017	aboliziun	2016-001
Art. 9 al. 2	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 9 al. 3	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 10	02-02-2016	01-01-2017	midada dal titel	2016-001
Art. 10 al. 1	02-02-2016	01-01-2017	aboliziun	2016-001
Art. 10 al. 2	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 10 al. 3	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 10a	23-12-2010	01-01-2011	integraziun	2010, 2553
Art. 10a al. 1	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 10a al. 1	14-06-2022	01-01-2025	midada	2023-008
Art. 10a al. 2	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Titel 4.	02-02-2016	01-01-2017	midada	2016-001
Art. 21 al. 1	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 23 al. 2	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 25	13-01-2015	01-01-2016	midada dal titel	2015-005
Art. 25 al. 1	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 25 al. 2	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005
Art. 25 al. 3	23-12-2010	01-01-2011	aboliziun	2010, 2553
Art. 25 al. 4	13-01-2015	01-01-2016	midada	2015-005